Kiến là loài chúng ta đã biết khá nhiều. Đó là những côn trùng thuộc loại mô địch (cánh có màng mỏng) như loài ong. Thân kiến gồm ba phần rõ rệt: đầu, ngực và bụng. Mỗi phần có một nhiệm vụ riêng hầu như hoàn toàn độc lập với nhau, giống như tất cả các giống côn trùng khác. Ngực nối liền với bụng bằng một cái màng mỏng, linh động, chia ra từng khớp, được gọi là cuống. Dùng kính hiển vi để quan sát, người ta nhận thấy ngay sự khác biệt rõ ràng giữa ba phần này.
Trước hết, đầu kiến có những sợi râu và một bộ máy nghiền thức ăn. Ngực bao bọc lấy cơ quan thần kinh trung ương, có những cặp chân mọc dài ra. Bụng chứa những cơ quan tiêu hóa và sinh sản.
RÂU VÀ MẮT KIẾN
Bây giờ chúng ta hãy tuần tự đề cập đến ba bộ phận trên. Chúng ta bắt đầu quan sát mấy sợi râu. Đây là bộ phận có thể nói là quan trọng vào bậc nhất. Đặc biệt đối với giống côn trùng, các sợi râu được chia ra làm nhiều đốt linh động, và có thể sinh hoạt tự do (tuy nhiên, điều này vẫn chưa được khám phá đầy đủ). Chính những sợi râu đã giữ vai trò của một bộ máy truyền tin, vì chúng có thể tiếp nhận và phát đi những tin tức, xa hoặc gần. Do đó, râu của kiến đã được ví như một đài phát thanh và thâu thanh.
Một cơ quan kỳ diệu khác là đôi mắt lúc nào cũng mở thao láo với những đốm tròn nổi lên làm tăng thêm phạm vi nhìn của kiến. Mắt kiến rất lớn và vì thế đã chiếm hầu như gần hết cái đầu có hình một chiếc gầu dây của nhà nông ta.
BỘ MÁY NGHIỀN ĐA DỤNG
Bộ máy nghiền của kiến còn lạ lùng hơn. Kiến có hai môi: môi trên lớn, môi dưới nhỏ. Hàm kiến ngắn, nhưng khỏe lạ lùng. Tùy theo trường hợp, kiến sử dụng bộ hàm như một thứ khí giới tấn công hay tự vệ rất lợi hại. Khi cần, kiến có thể dùng hàm để cưa, đục, cuốc, kẹp, rũa... y như một cái máy đa dụng. Nhiều con mồi đã phải chết tan xác với những nhát bổ hung bạo như trời giáng của kiến, và lẽ dĩ nhiên cũng có nhiều địch thủ phải quằn quại cách đáng thương dưới sức nghiền như máy xén của hàm kiến, hoặc phải tìm đường vắt giò lên cổ chạy cho thật lẹ để thoát thân.
Kiến có ba cặp chân như tất cả giống côn trùng khác. Những chân này rất mỏng mảnh nhưng cũng rất hoạt động và khỏe.
VŨ KHÍ HÓA HỌC
Ngoài việc chứa đựng những cơ quan tiêu hóa và sinh sản, bụng kiến còn có hai nhiệm vụ khá đặc biệt: chế biến ra một thứ át xít rất khó ngửi có thể ngấm được ; và sử dụng chất át xít này như một thứ khí giới hóa học có khả năng làm khiếp đảm các con mồi và đối phương của kiến. Các loại côn trùng còn dùng thứ nước này rải trên lối đi để ghi nhận đường hướng.
Chúng ta vừa phác họa những nét đại cương về thân hình của kiến. Bây giờ mời các bạn tiếp tục quan sát những phong tục tập quán, nếp sinh hoạt cùng nơi ăn chốn ở của loài kiến.
THÀNH PHỐ KIẾN
Dưới con mắt quan sát của các nhà chuyên môn, nơi kiến sinh sống trông chẳng khác gì một đô thị tí hon được thiết lập ngầm dưới đất với những hành lang có chia ngăn, xếp tầng rất qui mô. Kiến chúa sẽ chọn một nơi rộng rãi có nhiệt độ thích hợp để làm nơi hạ sinh những trái trứng đầu tiên nhỏ, tròn và trắng. Rồi những trứng này nở ra những ấu trùng có hình thù như những chú sâu con con mềm mại và yếu ớt. Cố nhiên những ấu trùng này chưa đủ khả năng để sống tự lập được.
Chính mấy chú kiến thợ phải lãnh nhiệm vụ cung cấp thức ăn cho từng ấu trùng chờ biến dạng thành bọ non. Đây là lúc kiến chúa lo hạ sinh lớp trứng thứ hai với số lượng nhiều hơn. Lẽ dĩ nhiên, chỗ ở của kiến phải được nới rộng để cho lũ kiến nhóc con có nơi sinh sống và đùa giỡn.
Trong giai đoạn này, lớp trứng đầu tiên đã nở và trở thành những chú kiến lỏi tì yếu ớt, khật khưỡng trên những chiếc chân bé nhỏ màu vàng nhạt. Nhưng kiến tập tành cũng rất chóng, nên chỉ trong một thời gian ngắn, những chú kiến lỏi tì đã có thể làm ra cái vẻ ta đây người lớn ; nghĩa là chúng đã lăng xăng, nhắng nhít tham gia vào sinh hoạt của kiến thợ. Chúng xun xoe săn sóc lũ kiến em lóc nhóc vừa trong lớp trứng thứ nhì chui ra. Chúng cũng tập tễnh ì à ì ạch đục khoét và lôi kéo các vật liệu để đóng góp vào công việc phát triển chỗ ở và làm cho tổ mình thêm vững chắc.
SINH HOẠT TRONG XÃ HỘI KIẾN
Tổ kiến vào lúc này khác xa tổ kiến lúc ban đầu. Mỗi tổ có tới sáu, bẩy tầng hành lang ăn thông với nhau khi chạy dọc, lúc đâm ngang. Trên cùng là một phòng rộng rãi có mái khum khum được các sợi rơm, hạt giống và sỏi nhỏ chống đỡ. Chính trong những nơi này, kiến thợ đã chất đầy những gì chúng đã mạo hiểm xông pha đó đây để chọn lựa thứ nọ, thứ kia đem về làm gia tài chung cho đoàn kiến.
Bên trong tổ là cả một khung cảnh sinh hoạt nhộn nhịp. Hàng triệu chú kiến chạy ngược, chạy xuôi, cõng lên, bỏ xuống thứ này, thứ nọ một cách hăng say. Chúng làm việc không biết mệt và cũng chẳng biết xả hơi là gì. Từ phòng này sang phòng khác, từ tầng nọ tới tầng kia, đoàn đi, đoàn lại không ngừng. Tất cả đều có vẻ vội vã. Có một điều đáng chú ý là mặc dầu chúng đi từng đoàn đông đúc và ngược chiều nhau, nhưng không bao giờ xẩy ra chuyện con nọ ủi đại vào con kia.
Trong cái tổ chức kỳ diệu này, mỗi chú kiến đều có bổn phận nhất định. Chú nào chú nấy một mực làm tròn nhiệm vụ từ khi sinh ra cho đến lúc nhắm mắt, không hề chểnh mảng. Hai công việc chính của kiến là tải đồ ăn xếp vào kho và săn sóc lũ kiến nhóc con.
NHỮNG VÚ EM LÀNH NGHỀ.
Trong công tác sau, kiến lớn có bổn phận chăm nom lũ kiến mới sinh từ lúc chúng ở trong trứng nở ra cho đến khi chúng có thể sống tự lập và trở thành công dân hữu ích cho xã hội kiến. Những kiến vú em này sẽ chẳng bao giờ bước ra khỏi tổ, trừ trường hợp nguy hiểm. Chúng sẽ lo di chuyển trứng, ấu trùng, bọ non và những chú kiến con còn quá yếu đuối, từ tầng nọ sang tầng kia trong thành phố kiến. Công việc hùng hục dọn chỗ này trước cái nhìn của nhà quan sát mới vào nghề có vẻ vô ích và lẩm cẩm ; nhưng thật ra rất có ích, vì làm như vậy là để tránh tình trạng thiếu không khí và để thích nghi, đối phó với sự thay đổi nhiệt độ của thời tiết.
Thật vậy, nếu nhiệt độ tự nhiên nóng hơn nhiệt độ cần thiết cho trứng, ấu trùng và bọ non thì các kiến vú em phải lo chạy những thứ này xuống tầng dưới có bầu không khí mát hơn. Và khi nhiệt độ ở bên trên đã trở lại bình thường thì công việc dọn chỗ lại được các kiến vú em thực hiện từ dưới lên trên. Còn các kiến thợ khác có phận sự đi kiếm thức ăn về cung cấp cho các kiến vú em.
Công cuộc tìm kiếm thức ăn của kiến xét ra không cần phải dài dòng. Chúng ta từng chứng kiến hàng đàn kiến bận rộn vận tải những hạt nhỏ, những miếng vụn và tất cả những gì chúng có thể kéo được vào trong hang để xếp vào kho.
PHÂN LOẠI
Kiến thợ không thể đẻ trứng. Giống này được chia làm hai loại: kiến thợ chuyên môn và kiến binh sĩ. Loại sau có thân hình cường tráng và được trang bị một bộ hàm rất đáng sợ.
Nhiệm vụ của loài kiến binh sĩ là lo canh gác bảo vệ nơi ở và rình rập hễ thấy lũ kiến lạ nào hớ hênh, không lo phòng thủ thì a lê hấp uýnh liền. Trong những trường hợp này, lũ kiến an ninh thường thắng trận vẻ vang.
Cũng còn nhiều loại kiến khác chuyên lo việc kiếm mồi. Những kiến này có thói quen một năm hai, ba lần, kéo quân tấn công những đô thị kiến yếu kém, hiền hòa hơn. Khi tràn ngập đất địch, chúng tiêu diệt hết lũ kiến thợ và kiến vú em thuộc phe địch, rồi bắt trứng, ấu trùng, bọ con về làm chiến lợi phẩm. Những ấu trùng tù binh này suốt đời sẽ là những tên nô lệ cho đoàn kiến chiến thắng.
Vài giống kiến khác chuyên sống theo lối du mục, nghĩa là chúng luôn luôn vác khí giới, đèo bòng vật dụng, sống kiếp lang thang nay đây, mai đó, hoặc để tránh những khu vực nguy hiểm, hoặc để xa lánh những miền cằn cỗi, quanh năm kiếm không đủ ăn để tới những nơi bình yên, màu mỡ hơn.
Trong những lúc kiến thực hiện cuộc viễn du này, ta có thể thấy chúng nối tiếp nhau ắc ê thành từng đoàn rất có trật tự: đi tiên phong và án ngữ hai mặt tả, hữu là những binh sĩ thiện chiến, những hướng đạo viên can đảm luôn luôn ở tư thế phòng bị, sẵn sàng báo hiệu khi gặp những nguy hiểm nhỏ. Đi sau là cả một làn sóng kiến thợ khệ nệ tha những vật quí giá.
Nếu chẳng may bị một đạo quân kiến khác cản đường thì lập tức một trận thư hùng sẽ xảy ra ngay. Binh sĩ đôi bên, mặt ngước cao, râu vểnh ngược, hàm há lớn xấn tới cắn, xé, lôi, kéo và nện cho nhau những đòn chí tử. Trận chiến sẽ diễn ra mỗi lúc mỗi quyết liệt cho đến khi một bên thấy yếu thế, kéo nhau bỏ chạy.
Cuộc sinh hoạt của kiến không phải chỉ diễn ra như ta vừa thấy. Có những chú kiến, chuyên nuôi những côn trùng chỉ sống bám vào cây cối, được kiến bảo vệ, nuôi dưỡng và chăm nom cho béo tốt. Đổi lại, kiến sẽ tự do rút tỉa chất nước ngọt chứa trong thân loài côn trùng này.
Có những chú kiến nông dân chỉ lo mang những hạt giống đã được chọn lọc gieo trên những thửa ruộng tròn, nhỏ nằm ở xung quanh tổ và chăm nom rất cẩn thận. Chờ đến vụ mùa, chúng gặt về chứa vào kho. Rồi những trận mưa dữ dội đổ xuống ; nước ngấm qua mặt đất làm ẩm ướt đồ dự trữ của kiến. Báo hại, kiến ta lại vội vã mang thực phẩm ra ngoài phơi dưới ánh nắng và chọn hạt nào hỏng thì bỏ đi.
Còn có một giống kiến chuyên nghề trồng nấm. Chúng sửa soạn kỹ lưỡng mảnh ruộng rồi đặt vào đó những chiếc lá đã được nhai nát ra hí hoáy kết những miếng lá thành những cây nấm kiểu mẫu!
Một số các nhà bác học và văn sĩ đã hiến một phần đời mình cho thế giới loài kiến. Chúng ta có thể kể ra đây vài vị như Reaumur và hai nhà côn trùng học Fabre và Maurice Maeterlinck.
VĂN TRUNG
(Theo Tout Conaitre)
(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 108, ra ngày 21-9-1973)
Không có nhận xét nào:
Không cho phép có nhận xét mới.