Với dáng điệu ngái ngủ và đôi mắt lờ đờ như người say rượu, chú chậm chạp thò ra cửa hang. Chú nghếch cái đầu nhỏ bé lên, giương to đôi mắt, quay bên nọ, ngó bên kia đúng điệu... con nai vàng ngơ ngác, trong khi cái lưỡi xẻ đôi của chú thò ra thụt vô y như một cái máy.
Chú là con cháu của một chi họ thằn lằn rất quen thuộc với thân hình be bé xinh xinh: "Thằn lằn Vách". Sở dĩ chú có cái điệu bộ e dè, ngây thơ như vậy là vì chú muốn biết chắc trời hôm nay đã thật ấm áp chưa? Vốn sợ lạnh, chú rất kỵ mùa đông và lúc nào cũng muốn đầm mình trong ánh sáng rực rỡ của mặt trời. Chú đã nhận ra cảnh vật quen thuộc ở chung quanh. Tất cả đang chan hòa ánh nắng. Chú cất bước, nhẹ nhàng lách qua các viên đá, cụm cỏ, rồi leo tót lên đỉnh tường: "Ôi! Trời trong sáng và ấm áp làm sao!"
Chú đưa qua đưa lại cái đuôi dài mềm mại ra chiều thích chí lắm. Ánh sáng như tưng tiu, vuốt ve chú. Đối với chú, không còn giây phút nào khoan khoái, thú vị cho bằng lúc này! Vốn thuộc dòng máu lạnh, chú rất cần sức nóng để sưởi ấm thân hình đã bị rét cóng trong suốt mùa đông. Chú đang thở, và thở như điên. Mình chú phồng lên, xẹp xuống, theo một nhịp khá nhanh. Người ta bảo chú thở như thế là vì chú hồi hộp hay lo sợ một điều gì. Nhưng sự thật không phải vậy.
Trong những lúc phơi mình dưới ánh sáng mặt trời, vẻ đẹp toàn diện của chú mới thật sự hiện ra. Tuy chú không có mầu sắc lộng lẫy của loài thằn lằn Xanh, nhưng những mầu sắc dịu dàng của chú cũng đủ sức hấp dẫn và tạo nên một sự hòa hợp đáng yêu. Màu da của chú thay đổi luôn. Thường thì xam xám, đôi khi vàng sẫm hay xanh lá cây điểm những khoang xanh dương.
Ngoài ra, những cử chỉ mềm mại và dáng dấp nhanh nhẹn cũng là những yếu tố làm tăng vẻ đẹp của chú.
THẰN LẰN DI CHUYỂN RA SAO?
Căn cứ vào bốn cái chân trông thấy rõ ràng, người ta cho rằng loài thằn lằn của chú đi bằng chân, nghĩa là cũng ắc ê, một, hai y như mấy chú khuyển của chúng ta ở nhà. Thật ra thằn lằn không có lối đi như vậy. Lối đi đó có vẻ tầm thường quá chăng, nên thằn lằn Vách mới có một lối đi độc đáo hơn: đi bằng lối vặn mình.
Theo lời của những nhà sinh vật học thì sở dĩ chú đi như vậy là vì chân của chú mọc rất ư là vô duyên. Thay vì phải mọc thẳng xuống phía dưới để đỡ lấy thân mình thì chúng lại mọc chình ình ra hai bên hông như bốn cái bơi chèo. Thành thử mang tiếng là loài có chân mà rồi lúc nào thằn lằn ta cũng phải nằm ẹp xuống mặt đất như bị bán thân bất toại vậy.
Mỗi lần muốn đổi chỗ, chú đành phải kéo lê cái bụng đầy vẩy trên mặt đất: hai chân trước lấy tấn, bám chặt vào mặt đất, rồi vặn mình mạnh một phát để đưa tấm thân chéo lên phía trên. Sau đó đến lượt hai chân sau gồng lên, ấn mạnh xuống đất, rồi lại vặn mình ngược lại một phát nữa, hai chân sau đã đẩy cả người chú lên phía trước. Cứ thế, tùy theo đường đi dài hay ngắn mà chú uốn éo, õng ẹo bằng thích. Có một điều bạn nên lưu ý là "trăm hay không bằng tay quen" ; nếu ta mà phải đi theo kiểu này thì ba bẩy hai mươi mốt phát vặn vẹo là ta đã cảm thấy xương sườn xương sống muốn long ra từng chiếc, nếu không thì cũng phải há mồm, trợn mắt, thở không ra hơi nữa. Nhưng đối với mấy chú thằn lằn thì khác, vì đó là nghề của mấy chú ; nên các chú ưỡn bên nọ, ẹo bên kia một cách rất mềm mại và nhanh nhẹn: nhiều khi ta khó lòng thấy rõ và đã tưởng mấy chú đi theo lối thông thường.
ẢO THUẬT
Vào những ngày ấm áp, thằn lằn ta hoạt động rất hăng hái. Chú săn mồi cả ở trên tường lẫn dưới đất. Nhện, sâu bọ, côn trùng, kiến... là những món nhậu ngon tuyệt cú mèo đối với chú. Mỗi khi tóm được con mồi nào, chú không cần dùng chân để ghì, chỉ một cái lưỡi phóng mạnh ra trước độ mấy xăng-ti-mét, rồi lại thụt vào. Thế là con mồi đã nằm gọn trong cái mồm khá lớn của chú rồi! Chỉ trong chốc lát, nạn nhân đã bị nghiền nát giữa hai hàm răng nhỏ li ti thường mọc ngược vào phía trong và chú chỉ việc nuốt chửng một cái là xong. Cứ thế, một, hai, ba lần... trong nháy mắt, không biết bao nhiêu con vật nhỏ bé đã lần lượt chui vào nằm gọn trong bao tử của chú.
Nhưng chú cũng phải coi chừng. Nếu không mắt trước mắt sau đề phòng bất trắc, có thể đến lượt chú là nạn nhân đáng thương hại: mấy anh rắn lục, chim và chuột xạ lúc nào cũng sẵn sàng ăn sống, nuốt tươi chú. Trong trường hợp nguy hiểm, chú thường vắt đuôi lên cổ chạy như ma đuổi, chứ không dám làm gì cả.
SINH SẢN
Tới mùa hôn nhân, thằn lằn cái cũng như thằn lằn đực đều không thích sống trong cảnh đơn độc. Bởi vậy, người ta thấy anh chị túm năm tụm ba thành từng đàn trên các bức tường đầy ánh nắng.
Rồi thằn lằn cái đẻ trứng vào một cái hố đào sẵn ở dưới đất, hoặc trong một hang hốc tự nhiên nào đó. Đẻ xong, cô nàng dông tuốt, không thèm ngó ngàng tới lũ con (thường từ 3 đến 9 trứng). Trong một thời gian ngắn, những trứng này phồng lớn lên để đạt tới chiều cao độ 15 mm.
Sau 6 tuần, thằn lằn con ở trong trứng sẽ dùng một chiếc răng mọc sẵn ở đầu mồm, đục thủng trứng mà chui ra. Sau 6, 7 ngày sống lăn lóc trên mặt đất, thằn lằn con sẽ dài ra, nhưng không quá 6 cm và trở nên nhanh nhẹn. Bấy giờ là lúc chúng có thể bắt đầu mở các cuộc săn mồi y như cha mẹ chúng.
Thằn lằn con tăng trưởng rất nhanh. Chỉ một năm sau, chúng đã dài 15 cm. Sau 4 hay 5 năm, chúng sẽ đạt được độ dài lớn nhất là 20 cm. Chúng làm quen với cảnh vật rất mau.
Có một điều ta không thể ngờ được là thằn lằn cũng rất khôn. Chúng có thể nhận được ra ai là người thường mang thức ăn đến cho chúng. Trong trường hợp này, chúng thường a la xô nhảy vào lòng bàn tay chủ để giành giật mồi. Nếu không thấy thức ăn, chúng liền ngước đầu lên nhìn chủ bằng đôi mắt long lanh rất dễ thương.
Nếu được nuôi nấng đầy đủ, một chú thằn lằn Vách có thể sống tới 10 năm.
Khi được một tuổi, chú bắt đầu thay "áo" vào mỗi mùa hè. Da chú được tạo nên bằng những chiếc vẩy cứng kết hợp thành những mảng nhỏ khác nhau. Nhưng vẩy của chú khác với vẩy cá ở chỗ vẩy cá thì chiếc nọ xếp chồng lên chiếc kia như ta lợp ngói ; đằng này vẩy của chú chỉ mọc sát bên nhau mà thôi. Khi thay "áo", từng tảng da sẽ tách ra theo những đường ngoằn ngoèo rồi rơi xuống, trong khi lớp da mới từ từ xuất hiện để thay vào.
PHÂN LOẠI
Dưới đây là bốn loại thằn lằn chính: (xin xem hình)
1 - Thằn lằn Khoan: đây là giống thằn lằn to nhất bên Âu Châu, đôi khi chiều dài đo được 60 cm ; nguyên cái đuôi cũng tới 40 cm. Giống này khá dữ và sẵn sàng tấn công bất cứ con mồi nào còn sống.
2 - Thằn lằn Xanh: người ta nhận ra giống thằn lằn này rất dễ nhờ ở thân hình thon thon và màu da sáng bóng. Chiều dài dài nhất là 40 cm, riêng cái đuôi đo được 25 cm. Dưới ánh nắng thích hợp, thằn lằn Xanh trở nên nhanh nhẹn và dữ tợn. Mỗi khi đụng độ với đối phương, giống thằn lằn này thường quyết chiến đến một mất một còn mới thôi.
3 - Thằn lằn nhanh nhẹn: tên này có lẽ không thích hợp, vì mang tiếng là nhanh nhẹn, nhưng chúng lại không nhanh nhẹn bằng hai giống trên. Người ta thấy giống thằn lằn này ở bên Âu Châu và hay làm tổ giữa các rễ cây.
4 - Thằn lằn đẻ con: tên thì gọi vậy, chứ giống thằn lằn này cũng đẻ ra trứng. Có điều khi vừa lọt lòng mẹ, trứng nở ngay ra con, đôi khi cũng phải chờ một thời gian sau mới nở. Đây là giống thằn lằn có thể sống ở độ cao rất lớn (3.000 m tại núi An-pơ). Mỗi con đo được 17 tới 18 cm.
VĂN TRUNG
(Viết theo Tout Univers)
(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 103, ra ngày 17-8-1973)
