- Đừng tưởng con gián không nguy hiểm nhé! Hãy coi chừng kẻo có ngày bạn mắc bệnh "tràng nhạc" (lao hạch) đấy.
- Gián chỉ giúp loài người hai điểm hữu ích rất đáng kể là diệt trừ các chú rệp và báo hiệu thời tiết mà thôi.
Cùng thuộc loại trực định (Orthoptera) gồm dế, cào cào, châu chấu, bọ ngựa v.v... Gián chẳng phải là con vật xa lạ gì, vì tại bất cứ nhà nào người ta cũng thấy bóng dáng chúng, ít nhất chừng năm bẩy con trở lên, nhưng sự hiện diện ấy không có nghĩa là loài này được tự do sinh sống đâu. Mấy ai chịu chứa chấp "quân phá hoại" bao giờ, nên hễ bất cứ chú gián nào léng phéng ló mặt ra ngoài là bị giết liền, vậy mà chỉ vài ngày sau, một số đồng bọn ngang nhiên ngao du đó đây, hoặc bay vù vù đuổi nhau trửng giỡn chán, rồi đậu xuống đầu xuống cổ chúng ta bò loạn xạ mới giận chứ.
Thân hình nhỏ nhắn, dèn dẹt, gián có thể chui rúc và sống ở khắp mọi nơi, từ hố rác, cống rãnh, nhà cầu, đống củi, đáy chum ngoài sân cho tới những địa điểm kín đáo, chật hẹp trong nhà như hốc tường, khe tủ, giá sách, giầy dép, gậm giường, lưng trạn, dưới thạp gạo, bên cạnh chai lọ đựng mắm muối xếp lỉnh kỉnh khuất trong góc bếp, nhất là chỗ nào tôi tối, ẩm ướt ít người đụng tới. Chính những địa điểm yên tĩnh, hiểm hóc đó, "họ hàng con cháu" nhà gián ẩn núp thật an toàn rồi sinh sôi nẩy nở đông đảo.
Với bản tính chuyên hoạt động về đêm, tuy rằng đôi khi ban ngày cũng xuất hiện vì bị động ổ, gián chờ lúc thuận tiện, từ nhá nhem tối trở đi mới "túa" ra ngoài đi kiếm ăn và kiếm ăn suốt đêm, mãi gần sáng mới chịu "trở về nhà" nghỉ ngơi tĩnh dưỡng.
Dựa vào "tranh tối tranh sáng" chúng dễ dàng "xâm nhập gia cư bất hợp pháp" để hoành hành y hệt "phường đạo tặc" lợi dụng bóng đêm vơ vét của cải nhà nào "hân hạnh được chúng chiếu cố".
Vốn tạp ăn, gián gậm nhấp và sực bất cứ thứ gì "hợp gu" dù đó là chăn, màn, quần áo, giầy dép, bít tất (vớ), sách vở v.v... nhất là các thức ăn để trong trạn - mà vì sơ ý không đậy kỷ, chúng lẻn vào hồi nào không ai thấy - hay vương vãi quanh bếp hoặc vò nước gạo (lon cơm heo), nhiều khi chúng ăn cả phân cùng giấy đi cầu hết sức dơ bẩn. Quả thực gián là con vật ghê tởm và bị liệt vào hàng nguy hiểm chuyên gieo rắc đủ mọi thứ bệnh như ruồi. Nếu chẳng may một chú gián nào đó chết trong bát canh, rồi vì hà tiện tiếc của giữ lại, hay vô tình không biết cứ đem dùng thế là có ngày bạn sẽ bị bệnh "tràng nhạc" (lao hạch) đấy. May mắn thay những thức ăn gián đã nếm thử đều để lại mùi hôi hôi khó chịu cho chúng tiết ra trong lúc "ăn vụng ăn trộm", nhờ vậy, người ta biết trước mà đề phòng.
Theo các khoa học gia, gián thuộc loại côn trùng xuất hiện từ lâu trên trái đất. Căn cứ vào địa khai tìm thấy thì chúng đã sống cách đây hàng chục triệu năm trước cả loài chim cùng các thú vật khác, nhưng vóc dáng đồ sộ chứ đâu lại nhỏ bé như ngày nay. Người ta tính ra có tới hàng ngàn loại gián. Loại năng gặp nhất là thứ thường thấy trong nhà.
Thân dẹt khum khum hình lòng máng dài cỡ bốn phân lại chạy rất nhanh nhờ sáu chân khỏe mạnh đầy gai sắc và lông nhỏ (chính những lớp gai và lông này dính theo đủ thứ vi trùng khủng khiếp), màu sắc gián thay đổi tùy giống.
Gián đực to con, màu nâu đỏ, râu dài, trên đầu điểm thêm khoanh vàng, kế tiếp là hai cặp cánh mỏng, thẳng, óng ánh xếp chồng lên nhau, mà phần chót nầy kèm theo hai sợi đuôi ngắn tỏe sang hai bên. Mới trông, gián đực từa tựa như dế nên nhiều bạn cứ tưởng bở, tranh nhau chộp cho kỳ được, đến lúc coi lại té ra không phải. Rõ chán!
Gián cái nhỏ nhắn hơn, râu ngắn, không cánh hoặc nếu có thì cũng chỉ để trang điểm cho "đẹp gái" bởi lẽ cánh bé tí xíu làm sao bay được? Thường thường máu sắc gián cái hoặc nâu đỏ, hoặc nâu đen hay nâu xám với những đốm trắng rực rỡ, riêng phần cuối thân lại nhọn và hai đuôi ngắn cũn cỡn.
Gián thích sống từng bầy đông chừng mươi mười lăm con ở những địa điểm thích hợp, còn không thì cũng sáu bẩy con chứ ít chịu lẻ loi. Sau khi đẻ ra một bọc dài một phân, hình trụ hơi dẹt gồm từ mười sáu tới ngót sáu chục trứng nhỏ, gián cái bỏ mặc để "anh chàng" chăm nom. Gián đực lập tức tha đi nơi nào ưng ý mới "dán" bọc trứng đó vào tường hay góc nhà, giẻ rách, khe tủ v.v... bằng cách tiết ra một lớp chất nhờn bao phủ lên trên. Ít lâu sau trứng trở thành gián con. Chúng chọc thủng lớp màng đoạn bò ra ngoài và tự đi kiếm ăn lấy. Trước khi trưởng thành để chính thứ là "người lớn" đầy đủ phong độ hơn, gián con phải lột xác. Trong lúc lột, toàn thân chúng trắng toát rồi mới mang màu khác tùy giống.
Tuy cũng có mắt bé tí tẹo, hình hạt đậu, đen lánh, nhưng không thể nhìn thấy gì trong đêm tối, gián ta phải sử dụng cặp râu, được coi như "ăng ten" thu hút mùi vị thức ăn và nhận xét địa thế cùng mọi bất trắc phía trước mặt. Muốn tới hướng nào, gián ta thò hai sợi râu ra ngoáy ngoáy tứ phía để dò dẫm đã, nếu không có chi trở ngại anh chàng mới yên tâm tiến đến, nhược bằng nguy hiểm là lập tức thụt lùi hay chạy trốn lung tung. Vì tính hốt hoảng hay sợ cuống cuồng như vậy, gián dễ bị nhện, thạch sùng, gà, vịt "đớp" ngon lành, hoặc rơi xuống nắm ngửa là chịu chết không làm sao bật trở dậy được nửa để rồi trở thành mồi ngon cho loài kiến. Hơn nữa, khi vướng víu rớt vào chậu nước, cánh bị dính là gián hết đường thoát thân, vì thế loài này "kỵ" nước lắm.
Gián chỉ có hai điểm ích lợi duy nhất đáng kể là chuyên mò mẫm tìm bắt các chú rệp dưới khe hay gậm giường, và mỗi khi chúng bò ra đầy nghẹt là điềm báo hiệu thời tiết sắp thay đổi: có thể mưa to gió lớn hay nắng gắt đến nơi.
Để diệt trừ gián, cách tốt nhất là dùng thuốc nước phun vào các địa điểm khả nghi, hoặc rắc bột D.D.T trên mọi vật dụng ít sử dụng tới. Riêng mùng, màn, quần, áo, sách vở nên để trong tủ đặt nhiều băng phiến (long não), còn thức ăn cất kỹ trong trạn và đậy cẩn thận. Nhà nên lắp cửa lưới vừa ngăn ruồi, muỗi vừa trừ luôn cả gián nữa.
ĐẶNG HOÀNG
