Học Ở Trường và Học Ở Nhà

Thư của em T.T, Sàigòn:

... Em là một nữ sinh đệ Tứ 18 tuổi, trong kỳ nghỉ hè này, trước khi đi học lớp hè, em có một thắc mắc...

Em nghĩ rằng tại sao ta phải học cao, học nhiều, có lợi gì khi ta chưa định sẵn một phương hướng để theo đuổi, trong khi em biết rằng sẽ chỉ còn theo học được vài năm nữa là cùng, vì khi đó cha mẹ em đã già yếu, nên em phải nghỉ học để phụ với cha mẹ buôn bán, cho các em còn được theo học. Vậy tốt hơn ngay bây giờ em nghỉ học để phụ với cha mẹ, em sẽ thâu thập thêm nhiều kinh nghiệm sống hơn là em học mấy định lý, định nghĩa suông mà sau này em sẽ chẳng bao giờ áp dụng. Nhưng nếu nghĩ như em thì thế giới đâu có nhà văn học, nhà thông thái, nhà toán học v.v...

Vậy em xin nhờ chị:

1) Nếu em hỏi chị nên nghỉ hay tiếp tục học, chắc chắn chị sẽ khuyên em học tiếp, vậy còn bổn phận của em thì sao?

2) Ý nghĩ của em có đúng không?

3) Chị giải đáp cho em trước ngày 1-5-72 để em còn quyết định.

Trả lời:

Vì vấn đề em hỏi cũng là thắc mắc chung mỗi khi hết một niên khóa, cho nên chị xin trả lời chung luôn cả các em khác có hoàn cảnh giống em. Chị rất tiếc thư em tới trễ quá nên chị không trả lời trước 1-5-72 được, mong em không buồn. Dù sao, sự học là sự lâu dài, em có nghỉ mất vài ngày, nếu cần em vẫn có thể đi học lại, hoặc đã đóng tiền mà muốn thôi thì cứ học hết lớp hè rồi nghỉ ở nhà cũng vẫn tốt, kiến thức cũng mở mang thêm, có hại gì, phải không em.

Em T.T. thân mến,

Sau mỗi năm học, lại có một số học sinh phải rời bỏ cuộc đời cắp sách tới trường. Phần lớn, là vì hoàn cảnh, vì phải giúp đỡ gia đình v.v... Chuyện đó thì ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới đều xẩy ra, vì không phải tất cả mọi gia đình đều có khả năng cho con cái học tới đậu được nhiều bằng cấp cao. Tuy nhiên trong số những người không còn cắp sách tới trường đó, có rất nhiều người không thể gọi là thôi học được. Bởi vì họ vẫn học, họ học thêm bằng cách đọc các loại sách để kiến thức mở mang, tâm hồn phong phú. Chị có biết một cụ già năm nay đã bẩy chục tuổi. Cụ đó mồ côi cha từ năm 10 tuổi, 15 tuổi đã phải đi làm để giúp đỡ gia đình, thế mà đêm đêm, cụ dậy từ 4 giờ sáng, cụ tự học Pháp văn bằng Tự điển (vì nghèo quá không có tiền đóng học phí lại không còn thì giờ đến lớp, vì mắc đi làm). Sau Pháp văn khá có thể hiểu được sách, cụ ráng dành tiền gửi mua các loại sách về máy móc và kỷ nghệ ở bên Pháp về xem, rồi nghiên cứu hoài đủ mọi vấn đề, đọc đủ mọi loại sách. Nên cụ biết rộng, nói chuyện với cụ chuyện gì cụ cũng thông thạo, tính tình cụ cởi mở nhờ cụ đọc nhiều sách, có nhiều tư tưởng trong đầu, không bo bo cố chấp, tuy cụ không đỗ đạt (cụ cắp sách đến trường có ba năm) nhưng cuộc đời cụ giúp ích cho nhiều người, cụ không có bằng cấp cao, không phải nhà chuyên môn về cái gì cả nhưng mọi người quí mến và nói chuyện với cụ chị thấy dễ chịu vì tuyệt nhiên cụ không có thái độ khinh thế ngạo vật. Như vậy, chị thấy cụ là người hiểu rộng, mặc dầu cụ không đến trường được nhiều. Đây chỉ là một trong cả triệu trường hợp khác. Có biết bao nhiêu nhà thông thái không bằng cấp (vì không được tời trường), trong báo Thiếu Nhi đã có truyện ông Burchell. Biết bao nhà văn, thi sĩ, nhạc sĩ v.v... lừng lẫy tiếng tăm cũng không được đi học bao lâu như Jack London v.v... bao nhà doanh nghiệp, nhà hiền triết không hề cắp sách đến trường mà kiến thức thật là bao la. Vậy không tới trường không phải là hết cơ hội để học hỏi. Chỉ có điều tiếc là ta sẽ phải tự học, vất vả hơn là tới trường có thầy dậy dỗ mà thôi.

Sự không tới trường nữa không thể gọi là thôi học nếu ta vẫn còn tiếp tục học bằng đủ mọi cách trong trường đời. Tuy nhiên, nếu bảo sự tới trường chỉ là để học những định nghĩa, định lý chết thì cũng là sai lầm. Trước nhất, đó là căn bản của cả sự học sau này, nếu em học lên các lớp trên. Vả lại đây là phần kiến thức phổ thông. Nhờ có vốn kiến thức phổ thông đó, nó huấn luyện óc em thành ra có ngăn nắp, biết suy luận, biết tính toán, phân tích, sau này ra đời buôn bán, óc em sẽ bén nhậy hơn.

Tóm lại, chị nghĩ thế này:

1) Nếu em nào gia đình có khả năng cho theo học lên cao, thì nên cố gắng đừng bỏ dở, sau này các em sẽ thành các nhà chuyên môn của các ngành, sẽ canh tân xứ sở, giúp cho quốc gia được hùng cường, dân chúng được ấm no, thì các em chính là người mà đất nước chúng ta, sau bao nhiêu năm điêu linh khổ sở đang mong chờ.

2) Nếu em nào vì hoàn cảnh phải bỏ học ngang để sang một nghề chuyên môn, hoặc ra buôn bán v.v... thì xin em ráng tìm tòi học hỏi hoài trong ngành của em cho tới thành công, làm thợ thì thành thợ giỏi, đầy lương tâm nghề nghiệp, làm công nghệ thì ngày một tinh xảo để cho sản phẩm được tốt hơn, nhà nông thì canh tác ngày một thâu hoạch nhiều hoa lợi hơn, buôn bán thì ngày một mở mang để quốc gia trở nên giàu mạnh thì các em cũng là những con cưng của tổ quốc. Bởi vì xã hội là một guồng máy trong đó cần tất cả mọi bộ phận, đừng nên quá trọng cái này, coi thường vứt bỏ cái kia mà máy không thể chạy được.

3) Dù học hành đỗ đạt cao hay phải sớm bỏ ngang sự học ở nhà trường, các em phải luôn luôn học hỏi tìm hiểu thêm những vấn đề ngoài ngành chuyên môn của các em, phải đọc thêm những sách báo văn học nghệ thuật, tư tưởng để cho tâm hồn ngày thêm phong phú, tư tưởng ngày thêm sâu sắc, để mà hiểu đời, lịch duyệt, cảm thông được với chân, thiện, mỹ thì đời sống mới là đáng sống, mới thấy yêu đời, yêu người và mới có thể giúp ích được nhiều cho mọi người.

Chỉ có một điều này là đáng buồn và chị nghĩ các em nên tâm niệm để mà tránh, là sau khi được học lên cao rồi, đỗ nhiều bằng cấp rồi mà không giúp ích cho Quốc gia, chỉ nghĩ tới mối lợi riêng tư, đã thế lại khinh thế ngạo vật, tự cao tự đại, như vậy thì chị nghĩ chẳng thà học ít thôi mà mọi người thương mến còn hơn phải không các em.

Chị ĐỖ PHƯƠNG KHANH     

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 38, ra ngày 14-5-1972)

Quá Khứ và Tương Lai Tờ Giấy

Giấy. Giấy. Nơi nào cũng có giấy. Giấy cần thiết. Không có giấy. Chúng ta cứ thử tưởng tượng xem. Nếu vì một nguyên nhân nào đó, bỗng nhiên tất cả giấy trên thế giới đều biến mất, tất cả vật liệu làm bằng giấy tiêu tan. Cái gì sẽ xảy ra. Các bạn tưởng tượng ra chưa. Khủng khiếp quá phải không? Một kho vàng ngọc châu báu biến mất cũng không gây rối loạn bằng sự kiện kho tàng văn chương bỗng dưng tiêu tán theo giấy. Đó là chưa kể bao nhiêu nỗi bực bội khi chúng ta chưa tìm ra được một mảnh giấy nhỏ để làm những việc khác. Trẻ con sẽ không học hành được nữa. Các cơ quan nhà nước, hành chánh, văn phòng chỉ còn nước đóng cửa sớm. Mọi minh ước không thể giữ lại được. Và chẳng lẽ chúng ta ra đường luôn luôn kè kè một máy thu băng. Mà đâu có phải ai ai cũng đủ tiền để mua được máy. Thật điên cả đầu các bạn nhỉ. Giấy chiếm một địa vị quan trọng trong đời sống của chúng ta thật. Vậy giấy đã phát sinh ra từ đâu, bao giờ. Quá khứ cùng tương lai tờ giấy. Một cuộc hành trình dài dằng dặc:

 

- Cách đây 4.000 năm, người Ai Cập đã biết dùng cây Pa-py-ruýt làm vật liệu tạo giấy. Họ cắt thân cây pa-py-ruýt thành những miếng bằng nhau rồi xếp thành từng lớp. Đem ép hết nhựa. Dùng nhựa ép được dán các miếng thân cây vừa cắt thành từng tờ lớn. Dán xong, đem phơi nắng cho khô mặt. Đặt giữa những tấm da động vật để là bằng đá cho nhẵn mặt.

 

- Riêng ở Trung Quốc và một số nước khác, thời Cổ đại, người ta dùng da cừu hoặc dê ngâm với nước vôi cho sạch lông. Căng phơi để ghi chép. Sang đến thế kỷ thứ ba trước Tây Lịch, Trung Hoa đã biết dùng những phế liệu tơ tằm cho vào cối giã thành bột, hòa với nước, dùng liềm trúc xeo thành giấy, bằng tinh bột, rồi đem phơi.

 

- Ở thế kỷ thứ hai trước Tây Lịch, Tây phương dùng những mảnh đất sét nung hoặc mảnh gỗ để ghi chép. Người Trung Hoa dùng những thanh tre khắc chữ vào đó. Nhiều bảng chữ được chép vào thân những nẹp tre đóng thành sách nên còn gọi là sử xanh. Riêng ở Ấn Độ, người ta viết trên lá cọ.

 

Khoảng năm 105 trở đi, Trung Hoa dùng các loại cây và giẻ rách giã thành bột xeo thành giấy. Kinh nghiệm dùng giẻ rách được người Á Rập truyền đi từ Trung Hoa sang Âu Châu, và mãi đến thế kỷ thứ mười Âu Châu mới bắt đầu sản xuất giấy..

 

Ở Hòa Lan, nghề làm giấy phát triển nhanh chóng nhờ họ đã cơ giới hóa nghề nghiền bột. Hòa Lan thời đó đã biết nghiền bột bằng máy nghiền nhờ sức gió. Đầu năm 1670, người ta dùng trục nghiền thay thế cối giã. Và sau đó hoàn thiện bằng pin nghiền nổi tiếng đến ngày nay.

 

- Thế kỷ thứ 19, phương pháp sản xuất bột gỗ cơ học bằng bột gỗ mài để làm giấy được phát kiến. Sau đó, người ta tiếp tục thí nghiệm thành công với các phương pháp hóa học dùng sút trộn lẫn với Sulphurit rồi Sulphat.

 

Nhiều nước đã sản xuất được bột giấy từ mùn cưa.

 

- Khoảng 150 năm nay, người ta đã cơ khí hóa hoàn toàn ngành sản xuất giấy. Từ máy xeo giấy đầu tiên của Pháp do ông Louis - Robert phát minh năm 1779, tốc độ ra giấy là 10-12 m/1 phút, ngày nay máy xeo đã có tốc độ lên đến 750m/1 phút, và có thể sản xuất từ 200 đến 400 tấn giấy hoặc 4.000 tấn các tông.

 

- Hàng năm, trung bình mỗi một chúng ta sử dụng 5kg giấy. Với số người ở khắp nơi trên thế giới, lượng giấy tiêu thụ nhất định không nhỏ. Vì vậy vấn đề đặt ra là làm thế nào để tăng gia sự sản xuất giấy, đồng thời làm giàu thêm nguyên liệu làm giất, đề phòng việc khan hiếm nguyên liệu. Song song với việc trồng rừng để lấy bột thực vật, nhiều nghiên cứu được thực hiện trong phòng thí nghiệm với mục đích cấu tạo giấy bằng các phương pháp hóa hoặc cơ học.

 

Gần đây, người ta đã dùng năng lượng nguyên tử trong ngành sản xuất cellulose và giấy. Chẳng hạn như gây một vài phản ứng tổng hợp quang học để đồng hóa một số chất không những trong môi trường thực vật mà còn ở động vật nữa. Nhờ đồng vị phóng xạ, người ta đã dễ dàng nghiên cứu sâu hơn phần giải phẫu sinh lý thực vật, xác định kiến trúc phân tử của từng dạng nguyên liệu làm giấy để chọn lựa phương pháp xử lý hiệu quả kinh tế nhất.

 

Có người cũng đã đề nghị băng thu thanh thay vì giấy, những cuốn băng vi ti được cất trong những hộp nhỏ sẽ lâu hư hơn và ít chiếm chỗ hơn. Nhưng thật ra điều này gây nên nhiều bất tiện và phiền phức không nhỏ. Hơn nữa, trị giá tốn kém của nó gấp trăm lần giấy. Vì vậy, đến nay và chắc cả trong tương lai nữa, giấy vẫn giữ một địa vị độc tôn trên thế giới.

 

 

KIM sưu tầm       

 

(Trích từ bán nguyệt san Tuổi Hoa số 129, ra ngày 15-5-1970)

 

Biệt Ly

 

 

 

 

 

 

Hôm nay biệt mái trường,

Lòng cảm thấy sầu thương

Chia tay cùng bạn cũ,

Lòng tôi thấy vấn vương!

Những cánh hoa phượng vĩ,

Như nhắc nhở mùa thi.

Ve sầu kêu ai oán,

Như buồn cảnh biệt ly.

Biệt ly sao buồn thế

Lòng tôi những tái tê

Miệng nói chẳng nên lời,

Nước mắt dài lê thê.

Thế rồi phải xa nhau,

Lòng không xót mà đau,

Bạn, tôi người đôi ngả,

Bao giờ lại gặp nhau.

Còn đâu lúc vui đùa,

Cùng bạn học tranh đua.

Thời gian sao mau thế?

Năm tháng ngày thoi đưa.

Tuy buồn thế nhưng không,

Đời đang thắm màu hồng,

Sầu bi làm sao được,

Ta quyết vượt gai chông.

Bạn, tôi, chia tay nhé,

Tạm xa một mùa hè.

Vui đùa, chơi thỏa thích,

Ba tháng thật dài ghê.

Phượng vĩ nở đầy cành,

Điểm thêm búp lá xanh,

Màu hoa hường như máu,

Tô thắm chuỗi ngày xanh.

                            NGỌC LIÊN

(Trích từ tạp chí Tuổi Hoa số 4, ra ngày 25-4-1963)

Con Cóc

Chắc các bạn cho rằng cóc là con vật ghê tởm, có nọc độc, nên giết đi để trừ một mối hại phải không?

 

Đừng nên trông mặt mà bắt hình dong như thế. Kể ra, cóc trông bẩn mắt thật: mồm rộng nguếch ngoác, chân dài chân ngắn, bụng trắng hếu, da sù sì loang lổ, mắt thao láo. Nhưng cóc có nhiều đức tính và chứa nhiều kỳ lạ mà bạn không ngờ!

 

Học cách trí, các bạn hẳn biết cóc là loài máu lạnh, bé sống dưới nước, thở bằng mang như cá ; lớn rụng đuôi, sống trên cạn, thở bằng phổi như loài có vú. Có lẽ, ít bạn biết rằng cóc ít thở bằng phổi, thường thở bằng da và chỉ thở khi nào mồm ngậm chặt. Vì thế, cóc chết rất khó nhọc: chặt đầu đi, cóc sống thêm được vài giờ ; vứt phổi đi, tim cóc còn cố đập thêm được vài ngày! Ban đêm, cóc ngủ nhưng mắt vẫn thao láo ; bởi vì có bao giờ chú ta nhắm được cả hai mắt đâu! Chỉ nhắm được một bên mắt cũng là quá lắm rồi! Miệng cóc rộng nên chú ta mà tắc lưỡi thì kêu to lắm và miệng ấy chỉ dùng để ăn chớ không bao giờ dùng để uống. Lúc nào khát, chú ta nhảy tòm xuống ao tắm ; thế là đủ vì chú ta thường có tính uống nước bằng da.

 

Tuy bề ngoài trông dữ tợn, nhưng tâm tính cóc rất hiền lành, dễ làm quen với người lắm. Các bạn thử bắt một con sên buộc vào sợi chỉ, dứ dứ trước mõm cóc xem, chú ta không ngần ngại gì mà không đớp! Ấy chỉ vài bận là quen, rồi sau thoáng thấy bóng các bạn, chú ta sẽ nhảy ra ngay.

 

Người ta bảo dãi cóc có nọc độc, thật là oan cho chú ta quá! Cóc không có hạch nước dãi thì lấy đâu ra dãi để đầu độc chúng ta? Cóc chỉ có nhựa: da sù sì, hễ ai mó vào nó sẽ tiết ra một thứ nước nhớp nháp, trơn như mỡ. Mặc dầu vậy nhựa đó cũng không hại gì nếu tay ta không bị trầy trụa chỗ nào, và rửa xà phòng là sạch hết ngay. Thật ra cóc có nhiều hạch khá to ở gáy, tiết ra một thứ nọc thật mạnh, thật quý. Nhưng ít khi cóc tiết nọc ra, trừ khi tức giận đến cực điểm. Nọc đó mạnh đến nỗi cóc chịu được cả nọc rắn hổ mang mà chỉ một chút xíu cũng đủ làm chết một con mễn lớn. Nhờ ở nọc đó, cóc nhịn đói rất dai. Nhốt cóc vào lọ trong 2 năm trời, đổ ra chú ta vẫn còn sống như thường. Tuy nhiên cóc rất háu ăn, mỗi ngày ăn đến 5, 6 bận và ăn ròng là sâu cắn rau. Vì vậy, những người trồng rau có kinh nghiệm, thường hay bắt cóc mang về thả vào những luống rau.

 

Ngoài 2 đặc tính trên, nọc cóc còn có thêm đặc tính rất kỳ lạ khác: dùng nọc cóc tiêm vào người - người không chết đâu - thì người cảm thấy khỏe ra, tim đập đều, thần kinh hệ được cân bằng và nhất là nhờ nọc đó, các hạch trong thân thể người ta tiết đều các chất rất có ích cho sức khỏe.

 

Ngày xưa, người ta đuổi cóc, giết cóc vì trông cóc ghê gớm. Ngày nay, người ta nuôi cóc, bảo vệ cóc để lấy nọc. Người ta bắt luồng điện khá mạnh vào mình cóc, để cho cóc cáu tiết ứa nọc ra rồi họ hứng lấy.

 

Các cụ ta, không phải đợi đến bây giờ mới biết cái đặc tính có ích của cóc. Mà đã từ lâu rồi, các cụ vẫn biết quý cóc. Hẳn các bạn còn nhớ câu hát nửa khuyên nửa dọa này:

 

Con cóc là cậu ông trời,

Hễ ai đánh nó thì trời đánh cho.

 

Sự thật, chưa có ai đánh cóc mà bị trời đánh cả. Nhưng, nếu ai đánh cóc cũng là người độc ác, vô ơn đối với một giống vật có ích cho người.

 

 

Lê Dương Thạch     

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 38, ra ngày 14-5-1972)

 

Mưa Phùn

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mưa rơi như bụi lướt qua

Hôm nay chẳng nắng hoá ra mưa phùn

Núi rừng cây cối chập chùng 

Mưa rơi trên mắt vô cùng dễ thương

Nhẹ nhàng như những giọt sương

Phất phơ trong gió trên đường lá bay

Mưa rơi như lệ ai hay

Như trời đang khóc giãi bày buồn đau

Nụ hoa chưa nở ủ dàu

Chờ ngày mưa tạnh khoe màu toả hương 

                                                 Nhã Uyên

Lòng Mẹ

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

Bộ ván gõ nhà xưa in bóng mẹ,

Vẫn ngồi đây lặng lẽ đã bao giờ?

Cháy leo lét đèn dầu chưa đủ sáng,

Đường kim mòn mối chỉ buộc vào thơ.

 

Con nhớ mãi mẹ ngồi khâu vá lại,

Áo quê nghèo rách mướp bấy lâu nay

Tay se chỉ luồn kim cầm lấy áo,

Tay dịu mềm thoăn thoắt mỗi đường may.

 

Của gia bảo cháu con không biết giữ,

Bỏ nhàu nhòe loang lổ rách nhiều nơi.

Dấu binh lửa, lòng tham lam vị kỷ,

Đồng hè nhau dày xéo áo tơi bời…

 

Mẹ ngồi đó nhân từ và nhẫn nại,

Thả hồn vào từng mối chỉ đường kim,

Thương từ đứa con ngoan, con ngỗ ngược,

Áo quê nghèo mảnh vá vẫn lưu niên

 

Con chợt hiểu bao dung lòng mẹ Việt,

Thương các con hơn thương bản thân mình.

Sống chắt bóp mặc các con phung phí,

Rách bao nhiêu, mẹ cũng vá cho lành...

 

                                           Trần Ngọc Hưởng.

 

Thương Hoài Tuổi Thơ

Có những món đồ chơi xưa lơ xưa lắc, nhưng chỉ cần thoáng nhìn thấy lại, là bao nhiêu kỷ niệm xa xưa  của tuổi thơ  lại ùa về, một quãng thời gian đầy ắp muôn vàn trìu mến, dù đã đi gần hết đoạn đường đời, vẫn khiến tôi ngoái nhìn lại với niềm luyến tiếc không nguôi.

Nói vậy không có nghĩa tuổi thơ tôi là một màu hồng. Có những yếu tố khách quan khiến thuở đầu đời của tôi, cũng như các giai đoạn khác trong đời, không bao giờ đạt tới điểm mười, nhưng tôi cũng đành chấp nhận… Đời là thế! Có gì tuyệt đối đâu!

Anh thì tôi có nhiều, nhưng em thì chỉ có một đứa, mà lại là em trai, nên tôi nhớ hai đứa tụi tôi hiếm khi cùng nhau chơi một trò chơi nào đó.

Em tôi có một thùng đồ chơi, đa số là những chú lính với đủ tư thế, làm bằng nhựa nhiều màu. Thỉnh thoảng nó lại lôi những chú lính ấy ra bầy đầy trên sàn nhà, chia làm hai phe. Ấy là nó chơi trò đánh nhau trong thời chiến. Ngồi gần đâu đó làm việc này việc nọ, hay học bài, làm bài tập ở nhà gì đó, tôi thường nghe lõm bõm nó khi giả làm phe ta, khi lại làm phe quân giặc, hai tay điều khiển hai người lính xáp lá cà, vật nhau ra, quần nhau, đánh đấm túi bụi, miệng lẩm bẩm lảm nhảm một mình… Cho chết nè! Chịu thua chưa ?... v.v...

Chán nằm xoài ra đất chơi trò đánh nhau, nó lôi chiếc dù ni lông có treo toòng teng một chú lính nhựa như tôi đã miêu tả ở trên, quấn trọn mớ dây chỉ quanh chiếc dù gấp gọn  rồi quăng lên trời. Chiếc dù ni lông nọ bung ra rồi thong thả, nhẹ nhàng rơi xuống đất. Sau này tôi không còn thấy con nít chơi trò này nữa. Chắc chúng thích những trò chơi điện tử hơn!

Có một lần, bạn của má tôi tặng tôi một cuốn sách hình nhỏ bằng phân nửa bàn tay tôi. (Tiếng Anh gọi là flip book). Bác ấy còn chỉ tôi cách sử dụng sách nữa. Thỉnh thoảng bác ấy cũng cho tôi những món đồ chơi nho nhỏ khác (như chú khỉ leo lên cầu thang bên này rồi hất mình sang mé bên kia, nếu ta dùng hai ngón tay bóp nhẹ hai chân thang), nhưng tôi rất quí, và nhớ tới tận bây giờ. Người ta nói đúng, ấn tượng đầu đời dễ mấy ai quên!

Trở lại nói về cuốn sách hình ấy, ví dụ trên trang giấy đầu có vẽ hình người đang làm một động tác gì đó, thì trên trang hai sẽ vẽ một hình nối tiếp động tác của trang một, cứ thế trang ba sẽ là hình nối tiếp của trang hai v.v… Nếu tua thật nhanh nguyên cuốn sách hình ấy, ta sẽ thấy toàn bộ từ đầu tới cuối hành tung của nhân vật trên trang một. Thật là một  kỳ công. Phải công nhận họa sĩ ngày xưa sao mà siêng năng, kiên nhẫn đến vậy. Ngày nay người ta chỉ cần nhờ máy tính vẽ hay thiết kế mọi việc từ A tới Z trong chốc lát.

Tại sao những món đồ chơi tuổi thơ lý thú thuở ấy, giờ đây đã bị mai một mất? Đến độ dù tôi có luyến tiếc nhắc lại trên trang giấy này, chưa chắc đã có ai còn nhớ. Nhật Tân, Hựu Nhật Tân ? (Mỗi ngày mỗi đổi mới)?

Trần Thị Phương Lan    
(Bút nhóm Hoa Nắng)    

Nghệ Thuật Hiểu Nhạc

Tại sao đối với ta bản nhạc này hay, bản khác lại dở. Ma lực nào khiến khúc nhạc hay làm ta say mê khi nghe, trong lúc khúc nhạc nọ làm ta mau chán thêm. Tại sao nhạc của một nhạc sĩ trứ danh, từ hàng thế kỷ trước, luôn luôn vang lên một âm điệu mới lạ bên tai ta, trong khi nhạc của một nhạc sĩ tầm thường, ngay trong thời đại chúng ta dường như hoàn toàn vô vị, cũ kỹ như được xào đi xào lại, dù ta mới nghe lần đầu.

 

Ta nên tin chắc rằng câu hỏi trên có sẵn lời đáp hiển nhiên và giản dị: "Nhạc nào tôi thích là nó hay, tôi không thích thì nó vô giá trị". Nhưng không phải vậy. Nhận định bằng một tiêu chuẩn non nớt, kém suy luận đó quả dễ lắm. Thật vậy, ta nên nhớ thời đại nào, các nhạc sĩ xuất chúng thường bị kẻ đồng thời quên lãng vì tác phẩm của họ không ai thích. Vậy phải cần một yếu tố khác để ta hiểu thế nào là một bản nhạc hay và tại sao. Muốn thưởng thức nhạc đúng cách, điều kiện trước tiên là tập trung hết tâm trí vào đấy. Ta hãy tập xét đoán ngõ hầu hiểu rõ thêm.

 

Biết nghe

 

Ngôn ngữ của loài người gồm nguyên âm và phụ âm. Ngôn ngữ của âm nhạc được tạo ra từ âm thanh và tiết điệu. Tiếng ngân chạm vào thính giác một cách dễ chịu ít hay nhiều, nên tai là một yếu tố quan trọng để đo lường giá trị. Tai là cửa ngõ để âm nhạc đến bên ta. Ai có "tai biết nghe âm nhạc" là được bẩm phú rất quí. Kẻ ít được ân huệ về phương diện đó sẽ gặp khó khăn lúc ban đầu nhưng như thế không có nghĩa họ bị cấm chỉ hưởng cái thú của âm nhạc. Chỉ cần chút thiện ý mà thôi vì tai có thể luyện tập được. Trước hết ta kiên nhẫn và chăm chú nghe thật nhiều nhạc. Phương pháp hay nhất là nghe nhiều lần một bản vừa tìm cách nắm giữ trong trí các nốt nhạc của giai điệu chính. Tiếng hát trở nên tối cần lúc này. Quả vậy, một điệu nhạc với lời lẽ nghĩa lý rõ rệt, sẽ dễ nhận ra hơn, như một bài hát hoặc điệu ca trên sân khấu.

 

Và từ thanh nhạc ta chuyển sang phần khí nhạc bằng cách chọn những tác giả có nhạc pháp dễ hiểu như Haydn, Bach, Mozart, Schubert rồi từ từ đến Beethoven, Chopin, Schumann, Brahms. Hãy chú ý lắng nghe, cố tìm xem nơi nào nhạc chỉ được lập lại, thấu đáo các âm điệu khác nhau, phân biệt âm sắc của những nhạc khí: đó là cách tập luyện hữu hiệu nhất nếu ta muốn tạo cho tai ta biết nghe âm nhạc.

 

Biết các thể nhạc

 

Tai đón nhận âm thanh (âm điệu và hòa điệu) âm tiết âm sắc, kế đó ta chuẩn bị phần kỹ thuật để nhận thức được những gì ta nghe ; chính cuộc dự bị đó cho ta đủ tư cách phân tích những cái đã nghe, vì chúng ta ai ai cũng có óc phê phán. Ý nghĩ nảy nở trong đầu óc một người soạn nhạc sẽ không nghĩa lý gì đối với ông nếu nó không được đem ra thực hành một cách cụ thể, nếu nó không mang một thể thức rõ rệt. Âm nhạc thành hình từ một kỹ thuật, tùy theo cái hay hoặc dở của nó mà kỹ thuật đó đưa ra kết quả tương xứng.

 

Làm sao thu thập một số kiến thức tối thiểu cần thiết để phân tích được một kỹ thuật và biết kỹ thuật đó giá trị hay không? Ta không cần phải tốt nghiệp từ trường Quốc gia âm nhạc, ta sẽ tiến bộ trông thấy nếu nhất thiết tuân theo một vài qui tắc. Trước tiên ta phải biết nhận ra những thể nhạc, đó là những chiếc khuôn chính yếu của các tác phẩm nghệ thuật.

 

Một khi bản lược đồ các thể nhạc được vạch rõ như cầm khúc (sonate), thể nhạc phách (menuet), một thể nhạc vui (rondean), ta có thể nghe nhạc và theo dõi chăm chỉ. Nếu sau đó ta chọn nghe những thể nhạc đó sáng tác bởi nhiều nhạc sĩ khác nhau ta sẽ nhận thấy mỗi cá nhân có một cách hoàn toàn khác biệt để soạn bản nhạc.

 

Một lần nữa tốt hơn hết ta lại chọn những tác phẩm của các nhạc sĩ cổ điển (Mozart, Haydn, Bach), rồi tiến đến các nhạc sĩ lãng mạn nhưng có ý vị nhất (Beethoven, Brahms, Chopin) và từ từ đến các nhạc sĩ hiện đại (Debussy, Ravel, Stravinsky).

 

Sự học hỏi các thể nhạc đưa ta đến chỗ hiểu nhạc pháp. Mỗi thời đại có một phương pháp, liên quan tới sở thích và thời trang, với sự biến đổi và cải tiến không ngừng về kỹ thuật hòa âm và nhạc cụ.

 

Ta lấy ví dụ: nhạc pháp của một tác giả thế kỷ thứ XVIII êm đềm, có vẻ tao nhã khiêm tốn nhưng cũng hơi cầu kỳ nữa, như Mozart hay Haydn, trái lại nhạc pháp các tác giả thế kỷ XX, như với Stravinsky hay Bartok, nghe rắc rối hơn nhiều, lời nhạc sắc bén hơn nhiều.

 

Sự khác biệt đó phần nhiều xuất phát từ cá tính của người soạn nhạc nhưng cũng do vô số phương tiện kỹ thuật mà họ sử dụng. Hiểu biết tận tường cảnh vực và đặc tính của thời đại, tiểu sử và nhạc pháp của tác giả, biết cả cách cấu tạo bản nhạc ta nghe (cầm khúc hay sonate) hòa tấu khúc (symphonye), tẩu khúc (fugue) sẽ giúp ta rất nhiều trong việc định giá trị bản nhạc.

 

Nghe một cầm khúc (sonate) tức là theo dõi một hay nhiều luận đề chính thức, và sự tiến triển của luận đề trong một thời gian cấu tạo nhạc. Thưởng thức một hòa tấu khúc (symphonie) là theo dõi phần tiến triển và kết luận qua bốn biến điệu từ khúc nhạc cấp điệu mở đầu (allégro initial) đến chung khúc (allégro final). Ta phải tuyệt đối chú ý để nhận xét cố theo dõi tư tưởng của tác giả qua từng chi tiết nhỏ của bản nhạc.

  

Cho tâm hồn tham dự 

 

Một thính quan tốt, một cuộc chuẩn bị về kỹ thuật sẽ chẳng thấm vào đâu nếu điều kiện thứ ba, chẳng kém phần quan trọng, không được trọn vẹn. Ta thưởng thức nhạc không riêng gì cho vui tai hoặc tìm hiểu một cách tẻ nhạt, nhưng đúng hơn để đáp lại lời đòi hỏi trong lòng, thỏa mãn nhu cầu của tâm hồn. Có lúc ta không thể không vặn lên một đĩa nhạc, đó là những giây phút sung sướng nhất mà ta đang tiến gần đến các huyền bí của âm nhạc. Có sự khác biệt giữa sản phẩm của kỹ thuật và nghệ thuật. Kỹ thuật có thể nhắc đi nhắc lại mãi với một lô bản tương tợ và đồng giá trị như nhau. Còn nghệ thuật không bao giờ lập lại vì các đặc biệt của nó. Tại sao?

 

Vì trước hết một kiệt tác là sản phẩm của khối óc. Nó đòi hỏi những năng lực cao quí nhất của con người để diễn tả tình cảm và khát vọng thầm kín của họ. Vì thế người xưa khoác lên cho âm nhạc một nguồn gốc thần thánh.

 

Câu chuyện thần thoại của Orphée đã giải thoát cho Euridice khỏi tay thần chết bằng giọng ca êm ái, biểu hiệu rõ quan niệm thần bí về âm nhạc. Cái mà người ta gọi là "nguồn cảm hứng" không gì khác sự tham gia của nhân trí vào công việc soạn nhạc trên mảnh giấy trắng bằng kỹ thuật và vật chất. Đó là luồng hơi mang sức sống đến cho bức tượng đất sét, tuy có một hình thù nhưng chưa có sinh khí. Saint Saens có viết: "Trong nghệ thuật âm thanh, phải có một cái gì xuyên được qua tai và qua cả lý trí để vượt cao hơn nữa. Nhạc mà thiếu điều đó không phải là nhạc nữa".

 

Như thế, hiểu nhạc không phải chỉ lãnh hội được các âm thanh mà thôi, mà phải nhận thấy được thông điệp cao cả của nó. Nghe nhạc thường xuyên với tất cả lòng thiết tha, đó là con đường phải theo để làm giàu tâm hồn và để tâm hồn tham dự được vào vẻ đẹp tích lũy trong mỗi đoạn nhạc hay.

 

 

LÝ THU THỦY        

phỏng dịch Tout l' Univers  

số 215 năm 1965  

 

(Trích từ bán nguyệt san Tuổi Hoa số 127, ra ngày 15-4-1970)

 

Danh Ngôn số 200

Nhờ biết cười mà thế giới tiến bộ

R. TAGORE.

 

Kẻ nghèo khổ thỉnh thoảng được vui cười, cũng như tiết đông giá thỉnh thoảng được mặt trời soi sáng.

A. DAMAS.

 

Đứa dại dột không bao giờ biết cười.

Bà DE GIRARDIN.

 

Trong tất cả mọi ngày, ngày "vô tích sự" nhất là ngày mà ta không cười.

CHAMFORT.

 

Thấy miệng cười mà mắt không cười, chớ có tin.

A. D' HOUDETOT.

 

Những kẻ không bao giờ cười, không phải là người trang nghiêm.

A. ALLAIS.

 

Các cô hiện diện ở mặt đất để chứng tỏ với các cậu rằng Thượng đế cũng có... óc khôi hài!

 

(Theo N. FLECKENSTEIN)

 

(Trích từ bán nguyệt san Tuổi Hoa số 200, ra ngày 1-5-1973) 

 

Vòng Quay Bao Năm Tháng

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Chiều nay qua chốn cũ

Chiều đổ xuống ngàn cây

Búp lá non vừa nhú

Ngang trời mây vẫn bay

Sân trường sao lạnh vắng

Rền rĩ tiếng ve kêu

Lũ chim gù trong nắng

Bằng lăng tím lối rêu

Đây trường cũ lớp xưa

Nghiêng nghiêng khóm lá dừa

Song cửa đầy kỷ niệm

Cả một thời nên thơ

Bạn bè yêu dấu hỡi

Dĩ vãng đã chìm sâu

Gót chân mòn đá sỏi

Giòng đời cuốn về đâu

Chiều trên sân trường vắng

Bao cánh phượng  rơi rơi

Vẫn màu hoa sắc thắm

Nghe lòng sao chơi vơi

Vòng quay bao năm tháng

Sao chẳng ngưng một lần

Xưa một thời áo trắng 

Giờ giọt lệ rưng rưng...

                             Thơ Thơ 

                     (Bút nhóm Hoa Nắng)