Thu Sang Ai Nhuộm Lá Vàng

Cứ mỗi độ thu về, những chiếc lá xanh tươi của mùa hè nắng cháy lần lần ngả sang màu đỏ rực hoặc vàng chói. Màu lá dần dần bị tẩy đi để sau cùng  rời khỏi cành cây rơi nhẹ xuống mặt đất.

 

Mỗi cơn gió thoảng là những chiếc lá úa rơi rụng lả tả làm cho mùa thu hết sức thi vị.

 

Với khung cảnh đó, khoa học gia tự hỏi nguyên nhân nào những chiếc lá xanh đã trở màu khi mùa thu tới.

 

Màu xanh lục của một bụi cây, nhúm cỏ hay một lá cây là do một chất chỉ định màu đặc sắc đó là chất diệp lục tố.

 

Diệp lục tố được chứa trong những hạt rất nhỏ, có thể thấy được từng hạt này dưới kính hiển vi, mà các nhà thực vật học gọi là những hạt lục lạp. Tất cả những phân tử màu xanh của cây đều có chứa một số lượng lục lạp quan trọng.

 

Bạn hãy đem một chậu cây xanh tươi mơn mởn vào một phòng tối và để nó sống trong đó, ít lâu sau, bạn sẽ thấy tất cả lá cây đều mất màu xanh lục và trở nên không màu.

 

Như thế, chúng ta nhận thấy cây muốn có màu xanh thì cần phải có diệp lục tố. Sự tạo thành diệp lục tố cần phải có ánh sáng.

 

Thật vậy, sự hiện diện của ánh sáng rất cần thiết. Nếu bạn đem chậu cây trong tối trở ra ngoài sáng mấy ngày sau cây sẽ lấy lại vẻ xanh tươi.

 

Trong hoạt động của cây cỏ, diệp lục tố giữ một vai trò rất quan trọng. Nhờ nó mà cây tổng hợp được những chất đường từ thán khí. Những chất được này được tích tụ lại, tạo thành chất dự trữ thông thường dưới dạng tinh bột.

 

Thật ra, trong lá cây không phải chỉ có một sắc tố xanh lục là diệp lục tố mà thôi mà còn có thêm hai sắc tố phụ đi kèm theo, luôn luôn hiện diện trong lá. Đó là diệp hoàng tố màu vàng và carôten màu cam (màu cam của củ cải carốt). Bình thường, chúng ta không phân biệt được những màu của sắc tố này trong lá, vì bị màu của diệp lục tố lấn át. Chúng ta có thể nhận được màu của hai sắc tố phụ này khi ta bóp nát một chiếc lá tươi hoặc khi chiếc áo trắng tinh của bạn bị một chiếc lá non dập nát dây vào để lại một vết. Lúc đó màu vàng của hai sắc tố trên hiện ra. Hoặc khi diệp lục tố không còn được thành lập, trường hợp cây mọc trong bóng tối, người ta thấy sự xuất hiện của hai sắc tố phụ làm cho chiếc lá có màu vàng cam.

 

Những sự kiện đơn giản mà chúng ta vừa xem xét có rất nhiều liên quan tới vấn đề đổi màu sắc của lá cây. Khi thu về, những cơn gió heo may lành lạnh đầu thu là sự báo hiệu có một sự thay đổi quan trọng trong hoạt động bình thường của cây cỏ. Ngay lúc đó, cây bắt đầu tập hợp lại tất cả những chất dự trữ và phần lớn những chất dinh dưỡng mà thông thường là những chất đường hoặc những chất bột để chuyển vào cành và thân cây. Khí hậu không còn thích hợp, nhựa không còn được đúc luyện, lá đã hoạt động lâu ngày nên diệp lục tố không còn cần thiết nữa. Chúng được biến chuyển thành diệp hoàng tố và carôten dưới tác động của một acid gọi là acid lactic, lá cây sẽ trở nên vàng úa. Cây cỏ lúc đó sẽ mặc lấy chiếc áo màu vàng chói của nàng thu. Sau khi đã chuyển tất cả những chất đường vào thân, diệp lục tố không còn nữa, lá cây chấm dứt nhiệm vụ dinh dưỡng.

 

Bầu trời ảm đạm, những cơn mưa rào, từng cơn gió đầu thu thổi mạnh là vàng rơi lả tả là những nét chấm phá của khung cảnh thu buồn muôn thuở nhưng đầy thi vị.

 

 

PHÚ THƠ      

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 2, ra ngày 22-8-1971)

 

Thú Vật Chống Lạnh Như Thế Nào?

Ngay từ những thời kỳ xa xưa, loài người đã dự liệu mọi phương cách để có thể chống lại kẻ thù kinh khủng muôn đời: sự lạnh lẽo. Trên mặt đất, đâu đâu cũng có cái lạnh: trên cao độ, miền băng giá ở địa cực. Đó là chưa kể cái buốt giá của mùa đông.

 

Riêng thú vật, không có được một trí thông minh tuyệt vời để làm khí cụ hữu hiệu chống lạnh như loài người. Như vậy chúng phải làm thế nào trong môi trường quá khắt khe? Đã nói "trời sinh voi thì sinh cỏ", chúng ta cứ yên tâm. Thú vật vẫn có cách. Thiên nhiên sẽ chăm sóc và tạo cho chúng những phương tiện tự nhiên và riêng biệt để bảo vệ chúng.

 

Một trong những phương cách chống lạnh căn bản là sự ngủ mê suốt mùa đông. Lúc đó thú vật sẽ qua mùa đông rét căm căm bằng cách ngủ một giấc thật dài, ngủ say sưa, ngủ li bì. Chúng giảm thiểu tối đa sự hoạt động để cơ thể đỡ mất sức nóng. Đồng thời sự hô hấp cũng yếu đi, chỉ thở nhẹ nhàng để thức ăn và những chất dự trữ trong cơ thể khỏi hao hụt.

 

Trước khi mùa lạnh tới, vào mua hè, thú vật đã săn mồi tích cực và dự trữ. Sau đó, dùng những bữa ăn thật đầy đủ và thịnh soạn nhất, để rồi ẩn mình vào một nơi kín đáo như hang đá chẳng hạn, ngủ một giấc triền miên ngon lành, quên đi bên ngoài đang tuyết phủ, giá băng.

 

Một cách khác để giải quyết vấn đề không kém phần hiệu quả. Mùa lạnh đã tới! Con người đã có đủ thứ nào khăn quàng cổ, khăn phủ đầu, áo ấm, áo măng tô, tha hồ được ấm áp và chưng diện. Thú vật làm gì có những tiện nghi nhân tạo ấy! Thôi thì đành rời chỗ lạnh lẽo này, tìm nơi ấm áp hơn dể trốn mùa đông. Chúng dắt díu nhau tới những vùng có nhiệt độ ôn hòa và phong phú hơn: đây là sự di cư tập thể và tùy mùa. Như loài thiên nga rừng, cò, hải âu, én, vịt trời... mỗi năm cứ hai lần bay đi nơi khác rồi bay về chốn cũ để tránh cái lạnh thấu xương gây nhiều bất tiện cho chúng. Đoạn đường bay có khi dài hàng ngàn cây số, và rất nhiều hiểm nguy đang chờ đón trong suốt hành trình.

 

Một số lớn loài động vật có vú sống khắp miền Bắc cực đều cố tìm một chỗ trú ẩn khi đông về. Như loài nai sống ở phía Bắc (Bắc Mỹ Châu), loài tuần lộc (1loại nai) ở Âu Châu và Gia Nã Đại đều di chuyển xuống phía Nam, dù phải di chuyển ngang qua nhiều khu rừng rậm. Khi hè tới, miền địa cực có khí hậu dễ chịu hơn, chúng cùng nhau quay về phương Bắc, sống lại ở vùng đài nguyên giá lạnh, cây cỏ đìu hiu.

 

Trong lúc đó, lại có nhiều thú vật can trường hơn, không di chuyển đi đâu cả, ở lại tại chỗ đối đầu với thiên nhiên. Loại nầy có một vài "ngón nghề" đặc sắc hơn. Phản ứng tự nhiên và đầu tiên của chúng là đào những hang sâu, tránh xa nơi ẩm ướt. Hang được phủ và lót bằng các vật liệu khả dĩ đem lại sự nóng ấm như rơm, lá khô, và ngay cả lông thú vật. Chúng còn lo xa hơn nữa: trong hang là một kho dự trữ dồi dào thức ăn đủ loại mà chúng đã chịu khó thu nhặt và tích trữ từ lúc mùa hè, mùa nóng ấm và dễ săn mồi. Đây là trường hợp của loài thỏ rừng, loài chuột sống ở vùng tuyết phủ, loài chồn trắng và tất cả thú vật sống ở miền núi.

 

Loài gấu trắng sống ngay ở Bắc cực, vùng đất cực kỳ lạnh lẽo trên địa cầu, vào mùa đông, toàn thể mặt đất phủ một lớp nước đá trắng xóa. Chúng đào một cái lỗ xuyên qua nước đá rồi thu mình trong cái hang nhỏ đó. Tất nhiên, cạnh chỗ ở tương đối ấm hơn mặt đất cũng có vài tiện nghi và là nơi chứa đầy ăm ắp thức ăn thịnh soạn béo bổ. Thỉnh thoảng, nó trở dậy, ăn một ít, bài tiết rồi tiếp tục giấc đông miên. Kiên nhẫn cho qua hết mùa đông.

 

Ngoài những phương cách trên thú vật còn được thiên nhiên ban cho một vài "tiểu xảo". Những thú vật ở ngay những vùng có khí hậu ấm áp cũng có sự thay đổi nhỏ về bộ lông. Mùa đông, lông bao giờ cũng dài và rậm rạp hơn mùa hè. Ở miền địa cực, dưới khí hậu lạnh lẽo của mùa đông, bộ lông thú vật không những chỉ dầy thêm mà màu lông có thể thay đổi nữa. Con chồn trắng hay con thỏ rừng, mùa hè có bộ lông màu nâu đỏ, đến mùa đông lông đổi màu trắng muốt. Bộ lông của chồn trắng là một trang phục đắt tiền và sang trọng của quý cô, quý bà. Khoác bên ngoài bằng chiếc áo choàng lông con vật nầy là niềm hãnh diện và sung sướng!

 

Sự thay đổi màu lông tùy theo mùa cũng giúp ích rất nhiều cho con vật. Màu sắc của cơ thể lại giống với màu của môi trường như chiếc áo rằn của chiến sĩ giống với màu xanh rừng núi giúp nó trốn tránh kẻ thù dễ dàng. Ngược lại, chúng khó bị phát giác khi săn mồi, con mồi sẽ lầm lẫn và không nhận ra chúng nên "làm ăn" khá hơn.

 

Một hiện tượng khác cũng rất lý thú. Ở thú vật có vú, chúng phải hoàn tất sự sinh sàn và con cái phải lớn đủ sức và khỏe mạnh để đối đầu với những khó khăn khi mùa đông sắp đến. Đây cũng là một sự tương quan giữa thú vật và sự che chở của thiên nhiên.

 

Các bạn đã thấy, thú vật tự nó có đủ cách để sinh tồn, luôn luôn tranh đấu với ngoại cảnh mà không cần một sự trợ lực nào khác. Tuy thiếu thốn và khó khăn nhưng bù lại chúng có một sự tự do tuyệt đối. Bạn đừng đem lại sự đầy đủ và tiện nghi cho chúng kèm theo một vòng rào.

 

 

Phú Thơ

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 2, ra ngày 22-8-1971)