Tổ Ấm (II)

 2. DZỤC GIÀN THUNG và TỰ CHĂN BÒ

 

Buổi trưa, cánh đồng rực nắng. Trời mùa hè oi ả vô cùng. Ông trời đỏ gay bộ mặt, phun lửa hạ xuống quãng đồng rộng lớn.

 

Dzục giàn thung ôm chân, vừa đi vừa xuýt xoa kêu nóng. Nó băng qua cánh đồng, cố nuốt chửng khoảng trước mặt để về nhà kịp bữa cơm trưa. Vừa đi, nó vừa liên tưởng con sông với giòng nước mát mà nó đã ngâm mình suốt buổi sáng nay. Nghỉ hè với bọn cỡ thằng Dzục quả thật là 1 món quà to tát đối với chúng. Nhất là với Dzục, suốt ngày nó la cà cạnh mấy thân cây có chim làm tổ để bắn, với tài thiện xạ sẵn có đã đem 1 nguồn ích lợi cho miệng nó là món chim nướng. Dzục ta thích chim nướng lắm. Nó mà dùng đến giàn thung, là chắc chắn phải có chim bị hạ...

 

Dzục vừa đi vừa chép miệng. Cổ nó nóng bỏng. Khát ơi là khát. Dzục liên tưởng đến 1 bát nước đầy mà lúc về đến nhà, công việc đầu tiên của nó là uống. Mặt trời lên tới đỉnh đầu. Cánh đồng cơ hồ phát hỏa. Dzục hoa cả mắt, mệt phờ cả người. Khi Dzục băng qua gần hết quãng đồng, chợt mắt nó sáng lên mừng rỡ. Một cây khế vô chủ, xòe tán rợp 1 khoảng rộng. Dzục liếm mép. Nó hình dung những trái khế vàng, mọng nước. Nó cơ hồ người lữ hành trong sa mạc bắt gặp 1 hũ nước đầy.

 

Nhanh như 1 con sóc, Dzục ta thoăn thoắt trèo lên. Nắng hạ không xuyên qua tàn cây rậm, Dzục cảm thấy mát mẻ vô cùng. Nó đưa tay chộp lia lịa. Những quả khế vàng mướt, ngọt lịm, chảy qua cổ Dzục, bao nhiêu mệt nhọc của nó vụt biến đâu mất.

 

Trong khi Dzục ta mải mê hái khế, chợt thân cây rung mạnh, Dzục nhìn xuống, nó bắt gặp 1 thằng nhãi, ngước lên quát tháo ầm ĩ:

 

- Hái khế của tao hả? Xuống mau mày.

 

Dzục cắn khế bùm bụp, đốp chát:

 

- Khế của mày hả? Của mày cái này này... Vừa nói, Dzục vừa chìa cùi chỏ ra. Thằng nhãi cáu lắm, nó cúi xuống lượm 1 cục gạch hăm he:

 

- Xuống không? Không xuống tao chọi à.

 

Dzục nghĩ thấy mình đứng trên bất lợi, nó định tụt xuống "uýnh" thằng nhãi 1 mách. Dzục với tay định hái thêm 1 trái trước khi tụt xuống. Thằng nhãi vung tay, Dzục hoảng hốt đưa tay che mặt. Viên gạch đánh trúng bàn tay Dzục, đau điếng. Dzục giận quá, chẳng cần leo xuống gần, nó từ trên cao nhảy vèo xuống. Chân nó chạm đất khô ê ẩm. Dzục hầm hừ:

 

- Chết bố mày con ơi!

 

Thằng nhãi cười:

 

- Bố mày thì có.

 

Dzục gầm lên, nó phóng đến đấm túi bụi. Thằng nhãi không phải tay mơ. Nó đấm trả. Hai thằng nhóc đấm đá kịch liệt. Cuối cùng thì chúng nó ôm nhau vật, lăn tròn trên đất. Dzục đang ra sức đè ngửa thằng nhãi, chợt thấy mông đau nhói. Tiếp theo là tiếng sủa "gâu gâu" loạn xạ. Dzục vùng đứng dậy, ôm đít nhăn nhó. Trước mặt Dzục, 1 con chó vàng đang dựng đuôi, xù lông gầm gừ chực xông vào cắn nữa. Thằng nhãi cũng lồm cồm đứng dậy, nó "xuỵt xuỵt" khuyến khích con chó:

 

- Cắn chết nó cho tao Tủn!

 

Con chó "gâu" 1 tiếng như tuân theo, nó chồm tới. Dzụ chợt nhớ đến cái ná thung. Nó bỏ chạy đến thân cây khế. Con Tủn rượt theo. Dzục lắp đạn. Nó mím môi, thẳng cánh kéo 2 sợi cao su. Véo! Con Tủn "oẳng" một tiếng.

 

Thằng nhãi vỗ tay khuyến khích:

 

- Xông vào Tủn, đừng sợ, có tao đây!

 

Con Tủn nhe nanh chồm tới, Dzục chưa kịp nạp đạn, nó đã tớp ngay cổ tay. Dzục kêu "ối" buông cả giàn thung. Thằng nhãi kêu lên:

 

- Thôi Tủn! Tha nó đi.

 

Con Tủn nghe chủ gọi, ngoắc đuôi chạy về. Dzục nhăn nhó nhìn cánh tay trầy trụa. Nó cúi xuống nhặt giàn thung bước đi. Trước khi từ giã mảnh đất của thằng nhãi, Dzục quay lại hất hàm đe:

 

- Ngày mai nhe! Mai mày biết tay tao nhé con.

 

Thằng nhãi sờ chỗ áo bị rách trong cuộc vật lộn, nó cười bất chấp:

 

- Ừ. Mai thì mai. Ông đếch sợ. Cho mày kêu thêm bạn mày đấy.

 

Đoạn nó cúi xuống vuốt đầu con chó trìu mến:

 

- Nhớ nhé Tủn! Ngày mai mày cắn chết hết tụi bạn nó cho tao, nghe không?

 

Dzục cúi đầu, nó về nhà mang theo niềm đau đớn ê chề.

 

*

 

Nép mình bên hàng rào nhà thằng Hoa, Dzục lom khom bước. Nó dáo dác nhìn quanh, sợ có người bắt gặp hành vi của mình. Nó ngước lên nhìn cây xoài. Chao ôi! Cây xoài nhà thằng Hoa sai trái làm sao! Những quả xoài vỏ vàng lợt, mập ú, trông phát thèm. Dzục ứa nước bọt. Nó nạp đạn, nhắm xoài bắn liên tiếp. Bốn phát đạn bay veo véo. Một quả xoài lìa cuống rơi "thịch" xuống đất. Dzục mừng quýnh. Nó quàng giàn thung vào cổ, nhìn xung quanh một lần nữa. Trời còn sớm, chưa có ai lai vãng ngoài đường. Dzụ vén hàng rào kẽm gai, nằm mọp mình xuống đất, thò tay qua lớp kẽm gai, nó túm lấy quả xoài kéo ra ngoài. Dzục hể hả. Nó rút con dao nhíp trong túi ra. Dzục vừa nuốt nước bọt, vừa cắt 1 cái má của trái xoài. Lưỡi dao sắc, đưa thật ngọt. Dzục ngồi bên hàng rào, quên hết cảnh vật. Đầu óc nó giờ đây đang dán hết vào quả xoài. Xoài nhà thằng Hoa ngọt lịm. Dzục ăn ngốn ngấu. Trong khi tâm trí thằng Dzục đang bao quanh lấy trái xoài, chợt Dzục buông rơi trái xoài còn lại kêu "ối" một tiếng. Nó đưa tay ôm đầu nhăn nhó, 1 viên sỏi từ đâu giáng ngay đầu Dzục thật mạnh. Dzục xoa đầu lia lịa, 1 cục u nổi lên thật mau. Dzục gấp con dao nhíp đút vào túi quần. Nó đứng dậy nhìn quanh quất. Một giọng cười khả ố từ trong vườn thằng Hoa vọng ra:

 

- Vỡ đầu chưa con! Đáng đời thứ ăn cắp, không chết là may!

 

Dzục nghiến răng tức giận. Nó đưa tay lên cổ tìm cái nạng gỗ. Thằng Hoa biết ý, nó chạy tới mở cổng, cuống quýt kêu to:

 

- Tô tô ra cắn nó mau!

 

Dzục giật mình. Một tiếng hộc thật to từ trong vườn thằng Hoa. Con bẹc giê cao lớn chồm ra đuổi kẻ thù của tiểu chủ. Dzục lắp đạn thực nhanh, viên đạn phóng vút. Con bẹc giê "cẵng" một tiếng, máu mũi chảy dòng dòng. Dzục bỏ chạy. Tiếng thằng Hoa giục:

 

- Rượt theo cưng. Cắn chết nó đi Tô.

 

Con bẹc giê phóng theo. Dzục hoảng hốt chạy cuống quýt. Tiếng cười thằng Hoa đuổi theo nó. Dzục phẫn uất, nó thấy mình chạy nhục nhã, trông chẳng khác gì 1 thằng ăn trộm bị rượt. Nó là ăn trộm thực rồi, hiện nó đang chạy đua với chó. Dzục băng qua cánh đồng. Chốc nữa đây nó sẽ chạy ngang qua chỗ đất thằng nhãi. Chắc thằng nhãi khoái lắm khi nhìn nó chạy đua với chó. Khoảng cách giữa nó với con bẹc giê càng lúc càng thu hẹp dần. Dzục thất sắc, cắm đầu chạy thật nhanh. Người nó nóng bừng, thở hồng hộc như trâu kéo cày. Con bẹc giê gầm gừ chồm tới. Dzục nhắm mắt:

 

- Chết rồi! Dzục đau đớn nhủ thầm. Nó liên tưởng tới cây kim thật bự tiêm vào rốn. Eo ơi, đau kinh khủng!

 

Chợt những tiếng "gầu gầu" vang tới tấp. Dzục mở bừng mắt, quay lại. Con Tủn của thằng nhãi hôm qua đang xung đột với con bẹc giê của thằng Hoa. Dzục thở hổn hển, mặt vẫn còn tái ngắt. Tim nó nhẩy thình thịch... Thằng nhãi từ mé ruộng chạy lại, nó huýt sáo kêu:

 

- Cắn mạnh vào Tủn ơi. Cắn chết cái thứ chó Tây cho tao.

 

Con Tủn được chủ khuyến khích, cắn thật hăng. Con bẹc giê đau quá cúp đuôi chạy. Tự nhiên Dzục vỗ tay reo:

 

- Hay quá! Chó Tây thua chó Ta.

 

Thằng nhãi chạy lại. Nó vuốt đầu con chó Tủn.

 

Dzục trở nên lúng túng. Thằng nhãi cười hiền:

 

- Mày bị chó rượt hả?

 

- Ừ, chó nhà thằng Hoa.

 

- Hoa hả. Thằng đó dễ ghét lắm.

 

Thấy thằng nhãi chẳng đá động đến chuyện đập bậy ngày hôm qua, Dzục lân la gạ chuyện:

 

- Mày... mày còn giận tao không?

 

Thằng nhãi đưa tay sờ chỗ áo rách đã vá lại. Nó chớp mắt buồn bã:

 

- Tao đánh nhau với mày, rách áo. Hôm qua về nhà, ba tao đánh tao 1 trận suýt chết.

 

Dzục hối hận, nó cúi đầu, dí chân lên đám cỏ:

 

- Xin lỗi mày nhé! Tụi mình bây giờ "dĩ hòa vi quí".

 

- "Dĩ hòa vi quí" là gì hở mày?

 

Dzục lúng túng:

 

- Là... là huề cả làng. Thành bạn với nhau hết.

 

Nó cúi xuống xoa đầu con Tủn. Chó Tủn ngoắc đuôi lia lịa, nó thè lưỡi liếm tay Dzục ra vẻ trìu mến.

 

Thằng nhãi nhìn Dzục, nó chớp mắt:

 

- Mày ở đâu thế?

 

Dzục chỉ tay phía đàng xa:

 

- Đầu làng ấy. Còn mày?

 

- Gần cầu khỉ! Tao chăn bò ở đây cho ba tao.

 

- Chăn bò sướng lắm. Mày thích cỡi bò không?

 

Thằng nhãi gật đầu. Nó hỏi Dzục:

 

- Mày tên gì nhỉ?

 

- Dzục. Tụi bạn gọi tao là Dzục giàn thung!

 

- Hèn gì mày bắn ná thung cừ quá!

 

Dzục đỏ mặt trước lời khen chân thật của thằng bạn mới. Nó cầm tay thằng nhãi thân mật:

 

- Còn mày?

 

- Tự. Tức Tự chăn  bò. Ba má tao gọi tao là cu Tự, mặc dù tao đã lớn tồng ngồng...

 

Cu Tự kéo tay Dzục đi về phía bầy bò. Nói là bầy bò mặc dù chỉ có 2 con. Tự nhìn Dzục:

 

- Tụi mình cỡi bò nhé?

 

Dzục sung sướng:

 

- Sướng quá! Cỡi bò chắc êm hơn đi xe bò nữa.

 

Hai thằng bé ngồi chễm chệ trên lưng chú bò vàng. Dzục ngồi sau. Nó hãnh diện quá. Niềm vui tràn ngập trong cơ thể, Dzục cất tiếng hát:

 

- "Bình minh làng tôi! Ôi bình minh làng tôi. Lúa vàng ngập nắng thơm lành... Hò là hò lơ..."

 

Tự xuýt xoa:

 

- Mày hát hay quá! Giá tụi mình có sáo nhỉ?

 

- Có sáo làm gì?

 

- Có sáo thổi sướng lắm, và trông nên thơ nữa.

 

Chúng nó nhìn nhau cười rúc rích. Tiếng ru con từ trong thôn nhỏ dịu vợi đưa lại. Tâm hồn 2 thằng bé lắng dịu nhìn sang bên kia bờ ruộng, nắng vàng êm đềm trải 1 quãng dài tươi mát.

 

________________________

còn tiếp

 

(Trích từ tạp chí Tuổi Hoa số 53, ra ngày 15-9-1966) 

 

Tổ Ấm (I)

1. TÚ THIẾU LÂM VÀ DZỤC GIÀN THUNG

 

Dzục quàng cây súng cao su vào cổ. Cái nạng gỗ hình chữ Y lủng lẳng trước ngực, chân nó dẫm lên một lớp lá tre khô, âm thanh rào rạo, Dzục nghe thích thú lắm! Những lưỡi kiếm nắng xiên thẳng qua đọt ngọn tre ngã dài trên con đường đất, màu nắng vàng tươi dịu mắt vô cùng! Dzục bước đến khu vườn ông Giác, hoa trong vườn ông đang nở rộ, những đóa hoa hàm tiếu ngậm sương lóng lánh, tỏa hương thanh khiết trong ngọn gió sớm của đồng quê trong lành. Một tiếng gà xao xác tận thôn xa. Lòng Dzục vụt hớn hở, nó chúm môi huýt sáo... Dzục chợt nghĩ tới cu Tự, bạn nó - đầu óc nó sắp sẵn một cuộc chơi thích thú trong ngày chủ nhật. Dzục nhìn ra phía cánh đồng, sương đang rủ nhau tản mác, đồng lúa nom vàng tươi dưới màn sương đục.

 

Dzục chợt chộp lấy cái nạng, nó rụt đầu lại, tháo sợi cao su ra khỏi cổ. Nó bậm môi, rón rén bước nhẹ, mắt nó cơ hồ thôi miên vật trước mắt: một con gà trống nhà ai đang chậm rãi, phô thân hình sặc sỡ dưới hàng tre xanh biếc. Dzục cho tay vào túi áo, nó lựa 1 viên sỏi tròn nhẵn, đoạn nạp vào tấm da. Nó hờm sẵn giàn thung, bước y hệt một tay thiện xạ đang rình rập con mồi. Anh chàng gà trống không ngờ thần chết lởn vởn gần đấy, anh ta vẫn trong dáng đi vô tư, cái đầu đỏ chót gục gặc nom đạo mạo lắm! Dzục nước nước bọt; nó nhìn kỹ chú gà. Đôi chân chú ta chắc nịch, lông vàng phủ ngập nửa cặp giò. Chân phải của chú hơi cà nhắc trong bước đi. Dzục nhủ thầm:

 

- Đích thị gà thằng Hoa. Bữa trước thả chó cắn tao, bữa nay tao hạ lại gà mày. Đừng trách nhé!

 

Dzục lại nuốt nước bọt, nó nhìn con gà trống đã đi xa mảnh vườn thằng Hoa, đầu óc nó nghĩ ngay đến một bữa tiệc thịt gà. Nó không sao tưởng tượng nổi, chỉ phác họa trong khối óc đơn sơ của nó hình dáng 1 con gà quay vàng ửng, láng lườm những mỡ... bao nhiêu đó cũng đủ làm cho nước miếng thằng Dzục trào ra, khiến nó phải nuốt ừng ực.

 

Nó gật gù lẩm bẩm:

 

- Phải rủ cu Tự tới chén. Chắc cu cậu khoái lắm.

 

Dzục nhìn quanh quất trước khi ra tay. Ngoài đồng chẳng có một bóng người, con đường tít tắp đằng xa dẫn lên tỉnh, thỉnh thoảng mới có bóng một chiếc xe ba bánh vụt thoáng qua. Im lặng quá! Dzục se sẽ nhón gót lại gần, chú gà nghe động, láo liên cặp mắt, chú vừa "tục tục" trong cổ vừa nhớn nhác chạy. Dzục bước theo, chú gà vỗ cánh chạy càng khỏe. Dzục ức lắm, nó nhủ: "Không khéo để nó chạy vào vườn thì hỏng". Dzục đứng lại, chú gà thấy im lặng, cũng dừng lại. Chú ta cào đất, "tục tục" luôn mồm. Dzục men theo cây tre, lần nầy nó không "xuất đầu lộ diện" nữa. Gần tới rồi không biết sao tim nó đập mạnh ghê. Nó kéo thẳng hai sợi cao su, chú gà vẫn bươi đất, nào có hay biết gì! Chú phơi cái hông tròn trĩnh, làm cái đích cho viên đạn của thằng Dzục. Dzục tưởng tượng mình là Dưỡng Do Cơ, một tay thần tiễn đời chiến quốc bên Tầu, người mà thầy giáo của nó đã kể trong một câu chuyện cho cả lớp nghe. Dzục đã sắp sẵn ý định, miệng nó ngậm một hòn sỏi thứ hai, nó dự tính, nếu viên đạn thứ nhất chưa hạ gục "kẻ thù", nó lập tức xài viên đạn thứ hai. Nhưng, nó nghĩ tới tài thiện xạ của nó, chỉ một viên thôi, chú gà trống tơ cũng đủ lăn quay, thấy trời, trăng, đất, biển.

 

Dzục cầm chắc giàn thung, tay mặt kéo hai sợi cao su căng thẳng, nó nhắm ngay hông chú gà buông dây. Véo! Viên đạn bắn mạnh, thật mạnh vào hông con mồi. "Thịch" 1 tiếng, chú gà kêu "oác" não nùng, chú gà ngã chúi trên mặt đất, Dzục mừng rỡ, phóng ra. Chú gà quên cả vết thương bên mình, hoảng hốt chạy. Dzục gỡ viên đạn ở miệng, nạp nhanh. Con mồi chạy khó khăn, đau khổ lắm! Nó chạy đua với tử thần. Dzục không thương hại kéo nhanh hai sợi cao su. Vút. Viên đạn thứ hai đâm thật mạnh vào đầu chú gà. Một tiếng "oác" thứ hai vang lên, dăm ba chiếc lông văng xơ xác. Chú gà ngã lăn trên mặt đất, đầu vỡ toang, chú nhắm đôi mắt tròn nhỏ như hạt đậu xanh lại, màng kéo che khép. Viên sỏi tròn lấm máu nằm lăn lóc cạnh đấy, con mồi kể cũng khá, đáng xếp vào loại A, theo sự sắp đặt của tay thiện xạ Dzục giàn thung. Dzục bước lại, nó cúi xuống nhìn con gà. Không thương hại, nó túm lấy cổ con mồi xách lên. Sợ có người trông thấy, Dzục ôm gà giấu vào bụi tre...

 

Nó lẩm bẩm khoái chí:

 

- Nướng gà xong mới báo cho cu Tự biết. Trưa nay mình được ăn thịt gà không tốn 1 cắc. Phải dành cho cu Tự một bất ngờ. Thú quá! 

 

Mặt trời lên khỏi ngọn đa đầu làng chừng 1 sào, Dzục đã nướng gần xong con gà trống. Trời xế trưa, cánh đồng lố nhố người cày, kẻ cấy. Từ bờ ruộng văng vẳng tiếng dân ca trong lành vang lên dưới bầu trời trưa. Dzục nhìn cái hố vùi lông gà và ruột gà. Nó thích chí. Cảm giác sung sướng chảy tràn lan trong cơ thể nó khiến Dzục chúm môi huýt 1 bản nhạc thật vui. Con gà được xiên qua 1 thanh tre nhỏ, vót nhọn. Dzục chép miệng, quay quay con gà trên ngọn lửa. Mỡ gà kêu xèo xèo, âm thanh đều đều nghe êm tai lắm! Gà đỏ ửng toàn thân, hơi tỏa thơm phức.

 

Dzục nuốt nước bọt. Chợt nó giật bắn mình, tiếng ai khóc tỉ tê gần đấy. Dzục dáo dác tìm. Mắt nó bắt gặp một thằng nhóc áo trắng, ngồi dưới cội gây tầm ruột bỏ hoang, gục đầu tấm tức.

 

Thằng nhãi chợt ngước lên, nó quệt nước mắt nhìn thằng Dzục. Dzục bị kẻ khác bắt gặp đang nướng gà, nó giận lắm. Mải mê quay chú gà, Dzục quên cả mọi vật, đến nỗi thằng nhãi này đến đây lúc nào cũng không hay. Con gà đã chín hườm hoàn toàn, mỡ rơi rớt từng giọt. Dzục gườm gườm nhìn thằng nhãi. Nó xé 1 tấm lá chuối thật lớn, đoạn đặt con gà quay xuống. Bọc gà thật chu đáo xong, Dzục phủi đít đứng dậy, rảo bước đến bên thằng nhãi. Dzục nhìn nó, thằng nhãi nhìn lại, mắt thằng nhãi tèm nhem nước mắt. Tuy nhiên Dzục cũng phải nhủ thầm:

 

- Mắt nó đẹp thực!

 

Dzục xoắn hai tay vào nhau, nó cảm thấy bối rối, nhìn thằng nhãi, nó ngập ngừng:

 

- Sao mầy khóc?

 

Thằng nhãi quệt nước mắt, nó vén tay áo dài trắng, vén vạt áo sau lưng, vén ống quần, chỉ cho Dzục xem những lằn đỏ rướm máu nằm ngang dọc, trông cơ hồ dây leo quấn chằng chịt quanh 1 thân đại thọ. Nó tức tưởi:

 

- Dì tao đánh tao mầy ạ!

 

Dzục cảm thấy thương thằng nhãi quá! Mặt thằng nhãi chả có gì là du côn, mất dạy. Thằng nhãi nom hiền lành, mỗi lần nó nói, hai má lúm xuống 1 lỗ, Dzục thường nghe má nói đó là lúm đồng tiền. Nó thấy thằng nhãi có duyên ghê!

 

- Mầy... hiền thế mà bị đánh, chắc dì mầy ác lắm?

 

Thằng nhãi mở to mắt:

 

- Sao mầy biết?

 

Dzục lúng túng:

 

- Tao đoán thế thôi!

 

Thằng nhãi sợ hãi:

 

- Mầy nói thế, nhỡ dì tao nghe, tao bị đòn thêm.

 

Dzục gạ chuyện:

 

- Sao mày bị đánh thế?

 

Thằng nhóc buồn rầu:

 

- Ai mà biết. Dì tao muốn đánh thì đánh...

 

Dzục ngồi xuống bên thằng nhãi:

 

- Sao dì mày ác...

 

Thằng nhãi ngắt lời:

 

- Thôi đừng nói chuyện đó nữa!

 

- Thế chuyện gì bây giờ? 

 

- Chán gì chuyện!

 

- Thí dụ?

 

- Tên mày là gì nhỉ?

 

- Dzục. Tụi bạn gọi tao là Dzục giàn thung.

 

Thằng nhãi tự giới thiệu:

 

- Còn tao là Tú. Tao biết vài miếng võ thiếu lâm, nên tụi cùng xóm gọi là Tú thiếu lâm.

 

Dzục trợn mắt, ngắm thằng nhãi. Nét hiền lành của thằng nhãi chưa chứng minh điều đó. Dzục nghi ngờ:

 

- Mày biết võ à? Không dóc chứ? Đâu mày đi thử một vài đường tao coi...

 

Tú khẽ mỉm cười:

 

- Tin hay không tùy ở mày. Tao biết võ thì cũng như mày bắn giàn thung hay vậy. Đâu có gì lạ. Vả lại, võ đâu phải bạ đâu xổ ra đấy. Phải không hở mày?

 

Dzục cứng họng. Thằng nhãi trông khù khờ quá mà lý sự ghê gớm. Dzục nhìn Tú, Tú đứng dậy, kéo tay Dzục về phía cây tre:

 

- Lại xem con gà quay của mày, Dzục nhé!

 

Dzục gật đầu. Nó bê tấm lá chuối bọc gà lên, Tú mở lá ra xem. Nó hít một hơi, mỉm cười:

 

- Mày quay nó bằng cây hả?

 

Dzục gật đầu, dạy thằng Tú:

 

- Quay thế gà chín đều, ăn ngon lắm. Nhiều đứa quay gà, để lửa táp khét lẹt. Tao quay thế tài không hở mày?

 

Tú lắc đầu:

 

- Thế chưa hẳn là tài.

 

Dzục ức lắm, nó cãi:

 

- Sao không tài? Mày quay gà như tao được không?

 

Tú gật đầu:

 

- Cái đó dễ ợt. Hồi tao còn đi hướng đạo, nấu cơm, làm canh tao còn biết, nữa là làm gà.

 

- Dóc hoài. Mày chỉ giỏi khóc.

 

Tú cười:

 

- Đau phải khóc chứ. Bây giờ, giá tao phết cho mày chừng 10 roi, xem mầy có khóc không cho biết.

 

Dzục lại bí. Tú nói tiếp:

 

- Quay như mầy chưa chắc là ngon đâu. Hồi còn đi hướng đạo, tao làm thịt gà cách khác.

 

- Cách làm sao?

 

- Tao vặt sạch lông gà, dùng đất sét trét hết thân hình con gà lại, xong đâu đấy, mới cho con gà đất sét vào lò lửa. Đất sét nóng đến độ đỏ rực lên. Đến độ nóng quá rồi, tao đem ra. Đập vỡ lớp đất sét ngoài, con gà bên trong chín múp, mềm khỏi chê...

 

Dzục nghĩ lại thằng Tú nói đúng thật, ba nó trước kia cũng có làm như vậy. Nó ăn thấy ngon lắm. Nhưng con gà trong đất sét, là cả một nghệ thuậ. Tay non như nó làm sao nổi. Từ cái phục đưa đến cái mến, Dzục nắm tay Tú:

 

- Mày giỏi quá!

 

Tú khiêm nhường:

 

- Thì cũng học mới làm được chớ tao dốt lắm!

 

Dzục mở lá chuối, hỏi Tú:

 

- Mày ăn gà nhé?

 

Tú gật đầu:

 

- Tao với mầy thôi hả?

 

- Không! Còn cu Tự nữa!

 

- Tự nào?

 

- Bạn tao ấy. Để tao gọi nó nhé.

 

 

Rồi không đợi phản ứng của Tú, Dzục rút trong túi ra 1 cái còi. Chiếc còi chỉ bằng 2 ngón tay, làm bằng gỗ, ở đầu thổi có một cái lưỡi gà. Dzục chúm môi, ngậm cái còi thổi rúc. Âm thanh diệu vợi thanh thoát vô cùng. Thổi 1 hồi dài, Dzục hạ còi, nó chùi còi xong đút vào túi trước đôi mắt đầy ngạc nhiên của Tú thiếu lâm. Dzục giải thích:

 

- Tao thổi kèn gọi nó đấy.

 

Tú cười:

 

- Y như người ta gọi bò về chuồng!

 

Dzục buột miệng:

 

- Cu Tự chăn bò mầy ạ!

 

Tú reo lên:

 

- Thích quá nhỉ. Tao khoái chăn bò lắm. Được cỡi bò nhóng nhóng suốt ngày.

 

Ngừng một lát, Tú Thiếu lâm hỏi:

 

- Sao nó biết mày gọi nó được?

 

- Tao với nó, mỗi đứa có một cây còi. Muốn gặp nhau chỉ cẩn thổi lên.

 

- Cu Tự hiền không?

 

- Nó với ông Bụt bên tám lạng, người nửa cân mày ạ!

 

Tú nhìn Dzục:

 

- Mày quen nó lâu chưa?

 

Dzục "à" lên một tiếng:

 

- Tao quen nó trong một trường hợp vô cùng kiếm hiệp tiểu thuyết! Để tao kể cho mày nghe nhá!

 

Tú gật đầu: 

 

- Ừ, kể chuyện nó trong khi chờ nó thì tuyệt...

 

________________________

Xem tiếp PHẦN II

 

(Trích từ tạp chí Tuổi Hoa số 52, ra ngày 1-9-1966)

 

Thu Sang Ai Nhuộm Lá Vàng

Cứ mỗi độ thu về, những chiếc lá xanh tươi của mùa hè nắng cháy lần lần ngả sang màu đỏ rực hoặc vàng chói. Màu lá dần dần bị tẩy đi để sau cùng  rời khỏi cành cây rơi nhẹ xuống mặt đất.

 

Mỗi cơn gió thoảng là những chiếc lá úa rơi rụng lả tả làm cho mùa thu hết sức thi vị.

 

Với khung cảnh đó, khoa học gia tự hỏi nguyên nhân nào những chiếc lá xanh đã trở màu khi mùa thu tới.

 

Màu xanh lục của một bụi cây, nhúm cỏ hay một lá cây là do một chất chỉ định màu đặc sắc đó là chất diệp lục tố.

 

Diệp lục tố được chứa trong những hạt rất nhỏ, có thể thấy được từng hạt này dưới kính hiển vi, mà các nhà thực vật học gọi là những hạt lục lạp. Tất cả những phân tử màu xanh của cây đều có chứa một số lượng lục lạp quan trọng.

 

Bạn hãy đem một chậu cây xanh tươi mơn mởn vào một phòng tối và để nó sống trong đó, ít lâu sau, bạn sẽ thấy tất cả lá cây đều mất màu xanh lục và trở nên không màu.

 

Như thế, chúng ta nhận thấy cây muốn có màu xanh thì cần phải có diệp lục tố. Sự tạo thành diệp lục tố cần phải có ánh sáng.

 

Thật vậy, sự hiện diện của ánh sáng rất cần thiết. Nếu bạn đem chậu cây trong tối trở ra ngoài sáng mấy ngày sau cây sẽ lấy lại vẻ xanh tươi.

 

Trong hoạt động của cây cỏ, diệp lục tố giữ một vai trò rất quan trọng. Nhờ nó mà cây tổng hợp được những chất đường từ thán khí. Những chất được này được tích tụ lại, tạo thành chất dự trữ thông thường dưới dạng tinh bột.

 

Thật ra, trong lá cây không phải chỉ có một sắc tố xanh lục là diệp lục tố mà thôi mà còn có thêm hai sắc tố phụ đi kèm theo, luôn luôn hiện diện trong lá. Đó là diệp hoàng tố màu vàng và carôten màu cam (màu cam của củ cải carốt). Bình thường, chúng ta không phân biệt được những màu của sắc tố này trong lá, vì bị màu của diệp lục tố lấn át. Chúng ta có thể nhận được màu của hai sắc tố phụ này khi ta bóp nát một chiếc lá tươi hoặc khi chiếc áo trắng tinh của bạn bị một chiếc lá non dập nát dây vào để lại một vết. Lúc đó màu vàng của hai sắc tố trên hiện ra. Hoặc khi diệp lục tố không còn được thành lập, trường hợp cây mọc trong bóng tối, người ta thấy sự xuất hiện của hai sắc tố phụ làm cho chiếc lá có màu vàng cam.

 

Những sự kiện đơn giản mà chúng ta vừa xem xét có rất nhiều liên quan tới vấn đề đổi màu sắc của lá cây. Khi thu về, những cơn gió heo may lành lạnh đầu thu là sự báo hiệu có một sự thay đổi quan trọng trong hoạt động bình thường của cây cỏ. Ngay lúc đó, cây bắt đầu tập hợp lại tất cả những chất dự trữ và phần lớn những chất dinh dưỡng mà thông thường là những chất đường hoặc những chất bột để chuyển vào cành và thân cây. Khí hậu không còn thích hợp, nhựa không còn được đúc luyện, lá đã hoạt động lâu ngày nên diệp lục tố không còn cần thiết nữa. Chúng được biến chuyển thành diệp hoàng tố và carôten dưới tác động của một acid gọi là acid lactic, lá cây sẽ trở nên vàng úa. Cây cỏ lúc đó sẽ mặc lấy chiếc áo màu vàng chói của nàng thu. Sau khi đã chuyển tất cả những chất đường vào thân, diệp lục tố không còn nữa, lá cây chấm dứt nhiệm vụ dinh dưỡng.

 

Bầu trời ảm đạm, những cơn mưa rào, từng cơn gió đầu thu thổi mạnh là vàng rơi lả tả là những nét chấm phá của khung cảnh thu buồn muôn thuở nhưng đầy thi vị.

 

 

PHÚ THƠ      

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 2, ra ngày 22-8-1971)

 

Bẩy Kỳ Quan Trên Thế Giới

KỲ QUAN THỨ NHẤT:

 

KIM TỰ THÁP CHÉOPS 

 

Vào khoảng 2640 năm trước Tây lịch, Chéops, vị vua thứ tư của triều đại xứ Ai cập, đã truyền lịnh rằng ông ta muốn xây cất một ngôi mộ mà sự đồ sộ và vẻ tôn nghiêm của nó làm lu mờ cả vầng thái dương. Hàng trăm ngàn nô lệ phải làm công tác đó ròng rã trong 20 năm. Ba giống dân Nubi, Do thái và Berbères đã cùng gắng sức làm việc, đã cùng chia xẻ những nỗi nhọc nhằn, đã cùng chịu những làn roi tàn bạo của bọn giám thị, và sau hết, đã cùng chết vì công trình xây cất đó...

 

Theo sử gia Hérodote, nhà mồ đục sâu vào một tảng đá, làm thành hình một hòn đảo. Được bao bọc bởi nước sông Nil, do một dòng nước ngầm chảy vào Kim tự tháp được xây từng bậc một và tiếp tục cho đến chót thì hoàn tất.

 

Suốt 20 năm, Ai cập chìm đắm trong sự thống khổ. Người ta phải đóng cửa đền thờ, hạn chế các lễ nghi tôn giáo, đặt ra các sắc thuế mới và ra lịnh cho dân chúng phải trợ lực với nô lệ. Để xây dựng Kim tự tháp cao 146,59m nầy, người ta đã sử dụng hết 2.300.000 khối đá, mỗi khối nặng 2 tấn rưỡi.

 

Người ta đã dùng những thân cây thấm ướt, chêm vào kẽ hở của những tảng đá để đẩy chúng bể ra, sau đó dùng bè gỗ chuyển qua sông Nil, rồi dùng những xe trượt lôi tuột chúng trên cao nguyên Al Gizah. Nô lệ đã dùng tay đem những tảng đá từ bậc nầy lên bậc kế tiếp, chớ không sử dụng đến những máy cất đồ nặng thô sơ làm bằng thân cây mà trước kia người ta đã biết.

 

Từ đó đến nay, đã gần 5.000 năm trôi qua. Trong tất cả những kiệt tác mà người xưa mệnh danh là 7 kỳ quan thế giới, chỉ còn Kim tự tháp là tồn tại hầu như nguyên vẹn. Nó chính là vết tích của một nền văn minh xa xưa còn tồn tại đến thời đại chúng ta, bởi vì với thời gian nó đã trở thành một sản phẩm của thiên nhiên. 

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 2, ra ngày 22-8-1971) 

 

 

KỲ QUAN THỨ NHÌ:

 

VƯỜN TREO BABYLONE 

 

Chính ở Nabuchodonosor có những vườn treo, mà theo một truyền thuyết vô căn cứ phát xuất sau nầy, cho rằng đó là của vua Semiramis. Ông đã phá hủy khu Ninive l' Assyrieune vào năm 606 trước Tây lịch, vì muốn xây cất một thành phố có một không hai. Người ta kể rằng, ông đã quyết định thiết lập khu vườn lừng danh nầy để tặng vợ ông là Charisse, con gái vua Hèdes.

 

Trước hết, đó là một công trình kiến trúc vô cùng táo bạo. Vườn treo thu gọn trong một cơ sở hình vuông, mỗi cạnh dài 140m, gồm nhiều tầng nóc bằng, gác lên nhau theo một lối, mà nếu từ dưới nhìn lên, người ta thấy giống như những bậc thềm có trồng cây cối hiếm hoi, quí giá và bông hoa rực rỡ. Dưới mỗi tầng là một hành lang, mà theo sử gia Strabon kể lại, thì những hành lang nầy có trần được chống giữ bằng những cột vuông lớn đặt cách khoảng nhau. Lòng cột rỗng, được dồn đầy đất để nuôi cây và để rễ cây lớn có thể ăn sâu xuống. Những hành lang nầy được trang hoàng lộng lẫy và sắp xếp khéo léo nên người ta có thể dùng làm nơi tổ chức những buổi lễ. Một hệ thống dẫn nước phức tạp có thể đưa nước lên tận đỉnh của những tầng cao nhất, nơi đó nước phun thành những tia lấp lánh trông rất đẹp mắt. Trên trần của mỗi hành lang, người ta đặt một cái vỉ bằng sậy phết nhựa lên, một dãy gạch nung gắn dính nhau bằng thạch cao, rồi đến những tấm chì mỏng, sau cùng là đất phân. Ngay vào thời Alexandre, vườn treo Babylone vẫn còn giữ nguyên được sắc thái của nó.

 

Ngày nay, các nhà khảo cổ đã tìm ra được những dấu vết của vườn treo này.

 

 

KỲ QUAN THỨ BA:

 

LĂNG TẨM HALICARNASSE

 

Mặt nhìn ra biển, cách Halirarnasse, thủ đô xứ Carie một quãng ngắn, một ngôi nhà mồ sừng sững hiện ra. Nó được xây cất từ năm 1.100 sau Tây lịch, được chú ý bởi những cột cẩm thạch, bởi sự chạm trổ tinh vi ; nó đã làm chóa mắt người xem bởi sự trang hoàng rực rỡ và bởi kích thước phi thường của nó.

 

354 năm trước Chúa giáng sinh, sau một triều đại thanh bình thịnh trị, vua Mausole của xứ Carie thăng hà, hoàng hậu Artémise, vợ của nhà vua, quyết định xây cất cho ông một ngôi mộ để làm sống lại những kỷ niệm của hoàng đế trong lòng bà. Bà cho mời những nghệ sĩ tài danh của Hy Lạp, điêu khắc gia như Seopas, Briaxys, Timothée, Léocharès và những kiến trúc sư như Saturos, Pythis... Hàng đoàn tàu chở đá cẩm thạch từ Doclécanèse, nô lệ và ngay cả thường dân, thúc đẩy bởi sự tri ân để làm vinh dự cho vị vua tiếng tăm của họ, đã đến để bắt tay vào việc. Hoàng hậu luôn luôn hiện diện để khích lệ và hối thúc họ làm nhanh vì bà sợ rằng mình sẽ chết trước khi hoàn tất công trình. Thật thế, bà đã chết sau chồng bà hai năm. Dân chúng đã đặt bà nằm cạnh người chồng mà bà hết lòng thương mến. Ngôi mộ Mausole cao 22m, chu vi 133m và được bao quanh bởi vô số cột.

 

Mười tám thế kỷ sau, công trình kiến trúc đó đã bị tàn phá bởi những quân trộm cướp. Vào năm 1856, người Anh đã tìm ra di tích và đưa những mảnh vỡ, những khúc gẫy về Luân Đôn.

 

 

KỲ QUAN THỨ TƯ:

 

ĐỀN THỜ NỮ THẦN DIANE Ở EPHÈSE 

 

Mảnh đất mà ngày nay làng Aia Soluk của Thổ Nhĩ Kỳ tọa lạc, ngày xưa là thánh địa của thần nữ Diane. Dân chúng vùng Ephèse đã tìm thấy ở vị thần linh nầy một năng lực sáng tạo thiên nhiên. Bà được tượng trưng bằng con ong, và vị đại tư tế được gọi là vua của loài ong. Bà được mô tả dưới hình dáng xác ướp của một người con gái để trần lộ ngực.

 

Đền thờ ở Ephèse đã bị phá hủy và đã xây cất lại nhiều lần, nhưng bao giờ cũng giữ được vẻ huy hoàng tráng lệ.

 

Khắp Á châu người ta đều nói đến một kho tàng chôn giấu dưới hầm của ngôi đền, vì thế các nhà tư tế canh giữ rất nghiêm mật. Người ta cũng đã tán dương lối kiến trúc lộng lẫy của ngôi đền, do thiên tài Chersifron và Métagène, công trình điêu khắc để trang hoàng ngôi đền của điêu khắc gia Scopas và Praxitèle.

 

Ngôi đền Ephèse được chú ý, không phải vì kích thước như Kim tự tháp, mà vì sự cân xứng và hòa hợp tuyệt vời của nó. Nhưng vào năm 356 trước Tây lịch, Erostate, một người loạn trí, sống nhờ vào của bố thí của khách hành hương từ các làng Hy Lạp ở Á châu về đã phóng hỏa ngôi đền với ý định làm cho mình bất tử bằng một hành động phạm thượng. Lúc bấy giờ đang đêm, mọi người đắm chìm trong giấc ngủ. Ngọn lửa đã thiêu hủy công trình có một không hai này một cách vô tình. Không ai lấy ra được một vật quí báu nào. Mãi nhiều năm sau, ngôi đền mới được xây cất lại theo đồ án cũ. Sử gia Pline Strabon đã mô tả lại rằng ngôi đền mới nầy dài 138m, rộng 71,5m, tường lát cẩm thạch, mái làm bằng gỗ cây bá, 127 cột của xứ Ionie cao 18m bao quanh chính điện, nơi đặt tượng nữ thần. Trong số đó, có 36 cột được trang hoàng, chạm trổ, do Crésus vua xứ Lydie, dâng biếu. Mặt tiền của ngôi đền, phía trên các cột, là một hình tam giác lớn, chạm trổ rất tinh vi, tao nhã. Bên trong đền, những bức họa trên tường đã lôi cuốn sự chú ý của du khách.

 

Hoàn tất năm 323 trước Tây lịch, kiến trúc nầy bị hư hại quá nửa, khoảng giữa những năm 260 và 268 sau Chúa giáng sinh, dưới triều đại của Gallien, do sự phá hoại của bọn lưu manh Goths, thuộc nước Đức. Sau đó, dân Aia Soluk, một giống người không biết thưởng thức vẻ đẹp, đã lôi những tảng đá của ngôi đền xuống mà xây cất nhà cửa. 

 

 

KỲ QUAN THỨ NĂM:

 

TƯỢNG THẦN JUPITER

 

Từ năm 668 trước Tây lịch cho đến năm 393 sau Tây lịch người Hy Lạp cứ bốn năm một lần, đã tổ chức lễ Quốc Khánh với nhiều nghi thức trọng thể.

 

Họ đã gặp gỡ và chúc tụng lẫn nhau ở thung lũng Élide, trong một cánh đồng nhỏ, phía Bắc và Tây Bắc giáp dãy núi Cornius và Olympe, phía Nam giáp sông Alphée, phía Tây giáp sông Cladeus. Họ hiến tế thần Jupiter Olympieu. Tên Olympic không phải để chỉ một thành phố mà đúng ra, để chỉ một sự hợp nhất các đền thờ và những di tích công cộng được xây cất lên vào những dịp lễ đó. Trong số các đền, ngôi đền thờ thần Jupiter được coi là đẹp nhất, tượng thần được đặt trên bệ thờ giữa đền. Kiệt tác nầy của Phidias. Tượng được làm bằng ngà voi un khói để giống màu da người. Tay phải ngài cầm một vật tượng trưng cho sự chiến thắng, vậy nầy bằng vàng khối cũng như bộ y phục khoác ngang hông của ngài.

 

Điêu khắc gia Phidias đã làm việc ròng rã suốt bốn năm trường. Người ta kể lại rằng : khi kiệt tác đã hoàn tất, trên không, một vầng hào quang rực rỡ bao phủ ngôi đền và sau đó sa xuống chân nhà nghệ sĩ.

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 3, ra ngày 29-8-1971)

 

 KỲ QUAN THỨ SÁU:

 

PHO TƯỢNG KHỔNG LỒ THÀNH RHODES

 

Vào năm 672 sau Chúa giáng sinh, khi dân Á Rập chiếm thành Rhodes, họ rất đỗi ngạc nhiên khi chợt trông thấy những mảnh vụn của một pho tượng khổng lồ. Nó đã nằm đó trong suốt 8 thế kỷ, bao phủ đầy rong rêu và sò ốc đủ loại. Tứ chi sứt, gãy, mặt úp xuống bùn: đó là tất cả những gì còn lại của pho tượng khổng lồ của thành Rhodes.

 

Pho tượng được khởi đầu bởi Charès de Linde, một người học trò của Lysippe, nhưng sau đó Lachès đã hoàn tất pho tượng với một phí tổn vĩ đại : 300 tấn đồng đỏ đã được dùng để đúc tượng nầy.

 

Bức tượng được dâng hiến cho thần Thái dương. Hai chân tượng giang ra, mỗi chân đặt một bên cửa vào hải cảng. Tay mặt tượng cầm một bó đuốc, tay trái, một chiếc cung và một giỏ tên đeo sau lưng.

 

Mỗi chiều, khi vầng thái dương sắp khuất ở chân trời, người gác dan lục đục leo lên gian phòng trên cao bằng một chiếc thang, châm lửa vào bó đuốc bên tay phải tượng để đôi mắt tượng sáng ngời lên và cũng để soi đường cho các thủy thủ ngoài khơi.

 

Năm mươi sáu năm sau khi hoàn thành, pho  tượng khổng lồ đã ngã xuống trong một trận động đất và không một ai bận tâm đến việc dựng pho tượng lại. Người ta đã lôi những mảnh vỡ lên và dùng vào những công trình xây cất mới.

 

 

KỲ QUAN THỨ BẨY:

 

HẢI ĐĂNG XỨ ALEXANDRIE

 

Hải đăng được phát minh và sử dụng ngay từ thời xa xưa, Homère cũng đã nhắc đến.

 

Ngọn hải đăng lâu đời nhất, mà sử sách đã ghi chép lại, là Hải đăng ở mũi đất Sigée, nhưng, nếu nói về danh tiếng, người ta phải kể đến hải đăng Ptolémée Philadenphe, do Sostrate de Cnide xây cất vào năm 279 trước Thiên Chúa, ở đảo Pharos ngay cửa vào hải cảng Alexandrie. Ngọn tháp Pharos cao khoảng 150m.

 

Giữa nhiều giả thuyết khác nhau, có một giả thuyết được xem là đáng tin nhất là: Ngọn hải đăng gồm ba phần. Phần thứ nhất là một tòa nhà hình chữ nhật, dùng làm nền tháp. Phần thứ nhì là một tòa nhà hình bát giác dùng làm văn phòng quan thuế và vọng canh. Phần thứ ba là chóp của ngọn tháp, để đốt lửa.

 

Ông đã dùng một loại gương phản chiếu bằng kim loại rất lớn, gương được đặt trên một trục dao động, vì thế ánh sáng phản chiếu tắt sáng từng hồi khiến ánh sáng hải đăng không bị nhầm lẫn với ánh sáng của các vì tinh tú.

 

Ngọn hải đăng Alexandrie rất kiên cố và bền bỉ với thời tiết bất thường nhưng cuối cùng đã bị phá hủy vào thế kỷ thứ bảy, theo lệnh của Tổng đốc xứ Alexandrie vì người ta tin rằng nơi đó ẩn giấu một kho tàng. 

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 4, ra ngày 5-9-1971) 

 

Sức Nóng Từ Than Bùn

"Sức nóng từ gì?" "Từ THAN BÙN". Than đó là gì? Nó lấy ở đâu? Dùng nó thế nào? Các bạn có thể thắc mắc tự hỏi.

 

Than bùn là phương tiện để đun của dân cư trên quần đảo Faulkland, vài nơi trong xứ Tô Cách Lan và ít nơi khác. Trong nhiều trường hợp nó là nhiên liệu độc nhất của họ.

 

Than bùn là một hỗn hợp của nhiều thực vật mủn nát chứa đựng hàng ngàn năm, cỏ mục, lau sậy, rong rêu hoặc những thảo mộc dưới nước cùng với phân chim và thú vật, hay những hóa hợp của các chất này đã tích tụ lại. Dưới những tình trạng ẩm ướt lý tưởng và một nhiệt độ trung bình hàng năm khoảng 7 - 22 độ bách phân, các vật liệu trên mủn nát và biến thanh bãi than bùn hay bãi lầy.

 

Tính chất của than bùn tùy thuộc vào những loại cây bị mủn nát, tuổi của nó hay thời gian làm mủn nát, tổng số sức ép của vật liệu ở trên. Tuy rằng một bãi than bùn thường âm ẩm, lỏng bỏng nước và xốp, nhưng nó đủ chắc để đỡ một xe vận tải hay xe chở hàng. Thật ra, bãi lầy trông giống như mọi cánh đồng hay ruộng cỏ khác. Vậy mà sau khi than bùn khô, nó cháy dễ như than.

 

Vi khuẩn và những sinh động vật khác giúp làm mủn nát vật liệu cây cỏ ở trên mặt. Tuy thế, ở sâu dưới hơn lại không có hình trạng sự sống nào xuất hiện. Nếu ta nhìn ngoài mặt than bùn, nó trông giống một đám cỏ thường. Nó có nhiều lỗ nhỏ, đầy rễ và thực vật khác ; nó cháy rất nhanh. Đào xuống càng sâu thì rễ càng ít và than bùn lại càng tốt.

 

Than bùn có thể thay đổi từ một thứ than xốp có thớ nâu hay vàng nhạt ở mặt bãi lầy tới một thứ cứng dòn màu nâu sậm ở đáy. Loại than này rất tốt, gần như than bùn đen, khi khô sẽ gẫy vụn giống than. Nó được sinh ra trong nhiều lớp, nhờ vậy mà người ta có thể tách rời thành nhiều mảng mỏng hơn. Giống như than, bà con của nó, nó có thể được người ta đút vào lò để giữ lửa qua suốt một đêm đông dài lạnh lẽo. Tuy nhiên, than bùn chỉ sản xuất được độ phân nửa nhiệt lượng so với một số than đồng lượng. Giá trị nhiệt lượng của nó ở gần khoảng giữa gỗ và than.

 

Những bãi than bùn có độ sâu rất chênh lệch nhau. Gần Port Stanley, quần đảo Faulkland, nó ít khi sâu tới 3.6m mà thường thường chỉ 1,8m thôi. Ở những đảo khác người ta nói rằng nó xuống sâu gần đến 12m. Than bùn đóng cặn trên đảo South Georgia được ước lượng có tuổi khoảng hàng ngàn năm và chiều sâu đo được chừng 4m.

 

 

MỘT NHIÊN LIỆU DỄ KIẾM

 

Ở nhiều nơi trên quần đảo Faulkland người ta chỉ cần bước ra khỏi nhà họ và tự lực lấy than bùn bao nhiêu cũng được. Tuy nhiên, trong thành Port Stanley, sự dùng than bùn được chính phủ chỉ dẫn, và nó được phân phối cho mỗi nhà khỏi cần phải trả tiền do một viên chức gọi là "viên chức than bùn" hay "viên chức nhiên liệu". Khi người ta bán một cái nhà, thì vùng than bùn tương xứng cũng tự động bị bán theo. Những nhà mới xây cũng nhận được một bãi than bùn chuyển nhượng lại ; và khi dùng hết bãi than đó rồi người ta lại được chuyển nhượng một bãi khác. Người ta muốn dùng bao nhiêu cũng được, tùy ý.

 

Than cung cấp cho đô thị bắt đầu ở vòng ngoài của thành phố và trải dài nhiều dặm. Tuy rằng chính phủ nắm giữ sự kiểm soát những bãi than, mỗi gia đình phải đảm trách việc cắt xén, chuyên chở và dự trữ than để dùng riêng. Hàng năm, một gia đình thường cần từ 130 tới 180 thước khối than bùn hay hơn nữa.

 

 

CHUẨN BỊ THAN ĐỂ DÙNG

 

Than bùn được đo và cắt khỏi bãi thành từng khối vuông 9 tấc. Sau lần cắt này người ta cắt đến một tầng khác 3 bộ sâu (một bộ = 1 foot = 3 tấc) và người ta cứ làm như vậy mãi cho đến khi hết than hay đã chạm đến lớp đá trong lòng đất. Những lớp than nầy gọi là "lớp cắt thứ nhất", "lớp cắt thứ nhì", "lớp cắt thứ ba" v.v... Càng cắt xuống sâu bao nhiêu thì than càng tốt bấy nhiêu.

 

Khi cắt hay đào than bùn người ta phải chú ý đến sự tháo nước thích hợp cho bãi lầy. Tuy người ta đã thí nghiệm cắt hay đào than bùn bằng máy, nhưng phương pháp đào bằng xuổng tay vẫn là phương pháp có hiệu quả nhất trong vùng này. Cái xuổng bén nên được dùng để cắt than thành những khối nhỏ cỡ giống nhau thường là cỡ 1 gang dài, một gang rộng và 2/3 gang dầy. Sau đó, những khối than bùn ẩm ướt ấy được trải ra phơi cho hơi khô, rồi chất thành từng đống nhỏ, mặt rộng của cục than quay lên để dễ bay hơi.

 

Sau khi khô được chừng một tháng người ta lấy than bùn về nhà và xếp đặt gọn ghẽ trong một "chái chứa than bùn" để dành đốt từ từ. Than phải có đủ sức ẩm mới mong giữ được hình dạng lúc ban đầu không bị vụn. Nếu than bùn khô quá và nát nhỏ nó sẽ khó hốt hơn và người ta phải xúc bằng xẻng như xúc bùn. Loại bùn nhuyễn nầy cháy rất dữ dội trong lò và sanh ra những cứt than khô, thay vì loại tro mịn màu xám đỏ thông thường.

 

Chái chứa than bùn của gia đình xây bằng những tấm ván cặp lại đặt cách nhau vài phân để dễ thông hơi. Những chái này đủ sức chứa than dùng trong một hay hai năm. Bây giờ than bùn đã sẵn sàng để tạo ra sức nóng, hoặc trong lò nấu, lò đun hay lò sưởi.

 

Lấy than bùn vào nhà là một công việc thường nhật nhẹ nhàng. Khi người ta lấy than từ chái vào, người ta đập nhỏ nó ra tùy theo ý thích. Muốn lửa mau nóng, người ta đập than thành những miếng nhỏ để nó cháy nhanh. Những miếng càng lớn thì cháy càng chậm và phát ra một sức nóng đều đều.

 

Ban đêm, trong nhà đều tối om chỉ trừ ánh sáng rực rỡ phát ra từ lò sưởi đốt than bùn, ta ngồi trước đó, nhìn những ngọn lửa xanh, lam, vàng, đỏ chập chờn nhảy múa, nó mới mê ly làm sao! Và bây giờ ta cảm thấy ấm cúng dễ chịu trong một căn nhà thoải mái mà mượn sức nóng từ than bùn.

 

 

TRẦN THẾ NGỌC         

(dịch trong tạp chí "AWAKE")   

 

(Trích từ bán nguyệt san Tuổi Hoa số 135, ra ngày 15-8-1970)

 

Khi Núi Lửa Xuất Hiện

Xế trưa ngày thứ bảy 20-2-1943, chủ nhân nông trại nhỏ nọ, cách xa thành phố Mễ-Tây-Cơ chừng một trăm tám chục dặm về hướng bắc, tên Dio Pulido là người duy nhất chứng kiến từng giây từng phút sự xuất hiện của núi lửa cho tới lúc tàn lụi.

 

Lúc đó, Pulido vừa cấy xong thửa ruộng nên ngừng lại nghỉ ngơi đôi phút cho khỏe. Đang ngắm nhìn cảnh vật chung quanh, bỗng dưng Pulido thấy cách chỗ ông đứng vào khoảng sáu chục thước và ngay giữa ruộng ngô của mình một cột khói mỏng màu trắng cuồn cuộn bốc lên tựa con rắn hổ mang uốn éo ngóc đầu đưa đẩy toàn thân theo điệu kèn của nhà nghệ sĩ Ấn Độ.

 

Ngay từ sáng sớm đã có dấu hiệu khác thường vì mặt đất rung chuyển lạ lùng. Tới trưa, giữa lúc Pulido cặm cụi cày xới, ông cảm thấy chân mình nóng ran như đi trên lửa. Còn đang phân vân trước hiện tượng này thì tự nhiên ruộng ông bốc khói. Và khi Pulido bước lại gần để quan sát kỹ càng cùng tìm hiểu nguyên nhân, một tiếng nổ nhỏ chẳng khác gì âm thanh khô khan phát ra mỗi lần ta mở nút chai rượu vậy. Kế tiếp, cột khói dần dần lớn hơn rồi phun lên cao vì bị sức mạnh vô hình từ trong lòng đất ép cho vọt ra ngoài. Quá lo sợ, Pulido vội vã chạy ngay về nhà báo tin cho vợ biết.

 

Kể từ giờ phút ấy, gia đình Pulido hết còn dịp thấy lại ruộng nương, vườn tược của mình nữa, vì trong khi ông giục vợ mau mau chạy ra khỏi nhà thì cũng là lúc một cơn động đất dữ dội vật ngã ông. Cơn động đất này thật khủng khiếp bởi 1 máy ghi địa chấn đặt tại Nữu Ước, cách xa tới hai nghìn hai trăm năm chục dặm còn đo được cường độ cực mạnh sự rung chuyển ấy. Pulido cố gắng nhỏm dậy. Ông nhìn ra ruộng lúa nhưng chỉ thấy một biển lửa lẫn với các tảng đá nho nhỏ, đất cát văng tứ tung lên cao.

 

Quên cả hiểm nguy, Pulido liều chết dẫn vợ cố gắng băng qua vùng đất rung chuyển để tới làng Paricutin kế bên, nhưng nơi này cũng đang bị tàn phá, và dân làng cũng hốt hoảng ùn ùn tìm cách lánh nạn.

 

Đêm hôm đó, Paricutin không chìm ngập trong bóng tối như thường lệ, mà trái lại, núi lửa đã soi sáng cả một vùng trời đầy khói, tro, bụi và hơi nóng bốc lên hừng hực. Nhiều tia lửa vụt tung lên cao kèm theo biết bao tảng đá bị "bắn" lên không trung tới cả ngàn bộ chứ không ít. Những tiếng nổ đinh tai nhức óc tựa hồ hàng trăm khẩu đại bác cùng khai hỏa một loạt khiến mặt đất rung chuyển khủng khiếp. Từng đám mây tro, bụi dầy đặc bay đi xa đoạn rơi xuống bao phủ toàn thể thành phố Mễ Tây Cơ cách đấy một trăm tám chục dặm đường.

 

Chưa hết, sang tới tối ngày thứ ba, dung nham từ miệng núi lửa bắt đầu tràn ra ngoài. Lớp dung nham này, đặc sền sệt lại sôi sùng sục, dâng lên liên tiếp để rồi chẩy xuống sườn núi tạo thành dòng suối lửa vĩ đại với bề dầy tới sáu thước, ngang sáu chục thước hơn. "Nước" suối lúc đầu trắng sáng chói lóa cả mắt, sau đỏ đổi thành đỏ thắm từ từ trôi theo đường dốc đổ lênh láng xuống thung lũng. Dòng suối dung nham đó lan tơi đâu là thiêu hủy mọi sinh vật tới đó.

 

Nhận được tin một ngọn núi lửa mới xuất hiện, chính phủ Mễ Tây Cơ phái nhân viên, khoa học gia tới vùng gặp thiên tai. Nhiều phóng viên nhà báo, nhiếp ảnh viên cũng có mặt tại chỗ. Họ băng qua thửa ruộng của Pulido giờ đây chìm ngập trong lớp phún xuất thạch để hướng về phía núi lửa. Họ tìm cách tới gần tấm màn lửa vĩ đại kia, và ở lại đây ít ngày để nghiên cứu về sự xuất hiện đột ngột của ngọn núi lửa mới mẻ mang tên ngôi làng nơi nó tàn phá khốc liệt: núi lửa Paricutin.

 

Cho tới ngày mồng 10-6-1943, người ta vẫn còn nghe thấy tiếng nổ dữ dội phát ra từ núi lửa Paricutin. Lần này, một dòng suối dung nham thứ nhì tiếp tục chẩy ra chầm chậm. Lúc đầu tốc độ di chuyển của dung nham khoảng ba trăm thước một ngày, nhưng một tháng sau chỉ còn chừng ba thước mà thôi.

 

Tính ra trong vòng bốn năm tháng, núi lửa Paricutin đã chôn vùi hai thung lũng dưới khối lượng dung nham vĩ đại cùng phún xuất thạch gồm nhiều tảng đá và tro, bụi cùng đất cát. Cho tới ngày ngưng hoạt động, núi lửa Paricutin đã dâng cao khỏi mặt đất ba trăm sáu chục thước hơn với bốn trăm lẻ hai thước đường bán kính dưới chân núi. Ngày nay du khách có thể nhìn thấy núi này từ xa bẩy mươi lăm dặm.

 

Khi kiểm điểm lại, người ta chỉ còn thấy mầu đen bao phủ mọi vật trong làng Paricutin. Bao ruộng vườn, nhà cửa, đường xá, cây cối đều biến mất ngoại trừ ngọn tháp của một ngôi thánh đường nhô lên ngạo nghễ giữa lớp dung nham khô đặc. Làng Uruapan cách ngọn núi lửa hai chục dặm cũng vậy, các mái nhà đều bao phủ nhiều lớp tro, bụi dầy cộm.

 

Chung quanh làng Paricutin khoảng một trăm dặm, cỏ dại cũng không còn nữa, vì tất cả đã chết mỗi khi cơn gió đưa từng đám tro bụi nóng bỏng từ vùng núi lửa tới. Chim chóc đang bay mà lạc vào đám mây tro bụi đó còn bị chết trước khi rơi xuống đất nữa thì làm sao cây cỏ sống nổi.

 

Tóm lại núi lửa Paricutin đã đem đau thương tang tóc đến cho bẩy ngôi làng kế cận với biết bao đổ nát khủng khiếp. Sự hoạt động bất thần của núi lửa này đã thay đổi hoàn toàn miền đất trù phú ở Mễ Tây Cơ.

 

Chính phủ cấp tốc gửi nhiều bác sĩ, y tá và công nhân tới để lo săn sóc sức khỏe cùng giúp đỡ hơn tám nghìn nạn nhân dựng lại nhà cửa, trong đó có Pulido người duy nhất chứng kiến sự xuất hiện của núi lửa Paricutin.

 

 

ĐẶNG HOÀNG      

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 105, ra ngày 31-8-1973)

 

Con Thằn Lằn

Với dáng điệu ngái ngủ và đôi mắt lờ đờ như người say rượu, chú chậm chạp thò ra cửa hang. Chú nghếch cái đầu nhỏ bé lên, giương to đôi mắt, quay bên nọ, ngó bên kia đúng điệu... con nai vàng ngơ ngác, trong khi cái lưỡi xẻ đôi của chú thò ra thụt vô y như một cái máy.

 

Chú là con cháu của một chi họ thằn lằn rất quen thuộc với thân hình be bé xinh xinh: "Thằn lằn Vách". Sở dĩ chú có cái điệu bộ e dè, ngây thơ như vậy là vì chú muốn biết chắc trời hôm nay đã thật ấm áp chưa? Vốn sợ lạnh, chú rất kỵ mùa đông và lúc nào cũng muốn đầm mình trong ánh sáng rực rỡ của mặt trời. Chú đã nhận ra cảnh vật quen thuộc ở chung quanh. Tất cả đang chan hòa ánh nắng. Chú cất bước, nhẹ nhàng lách qua các viên đá, cụm cỏ, rồi leo tót lên đỉnh tường: "Ôi! Trời trong sáng và ấm áp làm sao!"

 

Chú đưa qua đưa lại cái đuôi dài mềm mại ra chiều thích chí lắm. Ánh sáng như tưng tiu, vuốt ve chú. Đối với chú, không còn giây phút nào khoan khoái, thú vị cho bằng lúc này! Vốn thuộc dòng máu lạnh, chú rất cần sức nóng để sưởi ấm thân hình đã bị rét cóng trong suốt mùa đông. Chú đang thở, và thở như điên. Mình chú phồng lên, xẹp xuống, theo một nhịp khá nhanh. Người ta bảo chú thở như thế là vì chú hồi hộp hay lo sợ một điều gì. Nhưng sự thật không phải vậy.

 

Trong những lúc phơi mình dưới ánh sáng mặt trời, vẻ đẹp toàn diện của chú mới thật sự hiện ra. Tuy chú không có mầu sắc lộng lẫy của loài thằn lằn Xanh, nhưng những mầu sắc dịu dàng của chú cũng đủ sức hấp dẫn và tạo nên một sự hòa hợp đáng yêu. Màu da của chú thay đổi luôn. Thường thì xam xám, đôi khi vàng sẫm hay xanh lá cây điểm những khoang xanh dương.

 

Ngoài ra, những cử chỉ mềm mại và dáng dấp nhanh nhẹn cũng là những yếu tố làm tăng vẻ đẹp của chú.

 

 

THẰN LẰN DI CHUYỂN RA SAO?

 

Căn cứ vào bốn cái chân trông thấy rõ ràng, người ta cho rằng loài thằn lằn của chú đi bằng chân, nghĩa là cũng ắc ê, một, hai y như mấy chú khuyển của chúng ta ở nhà. Thật ra thằn lằn không có lối đi như vậy. Lối đi đó có vẻ tầm thường quá chăng, nên thằn lằn Vách mới có một lối đi độc đáo hơn: đi bằng lối vặn mình.

 

Theo lời của những nhà sinh vật học thì sở dĩ chú đi như vậy là vì chân của chú mọc rất ư là vô duyên. Thay vì phải mọc thẳng xuống phía dưới để đỡ lấy thân mình thì chúng lại mọc chình ình ra hai bên hông như bốn cái bơi chèo. Thành thử mang tiếng là loài có chân mà rồi lúc nào thằn lằn ta cũng phải nằm ẹp xuống mặt đất như bị bán thân bất toại vậy.

 

Mỗi lần muốn đổi chỗ, chú đành phải kéo lê cái bụng đầy vẩy trên mặt đất: hai chân trước lấy tấn, bám chặt vào mặt đất, rồi vặn mình mạnh một phát để đưa tấm thân chéo lên phía trên. Sau đó đến lượt hai chân sau gồng lên, ấn mạnh xuống đất, rồi lại vặn mình ngược lại một phát nữa, hai chân sau đã đẩy cả người chú lên phía trước. Cứ thế, tùy theo đường đi dài hay ngắn mà chú uốn éo, õng ẹo bằng thích. Có một điều bạn nên lưu ý là "trăm hay không bằng tay quen" ; nếu ta mà phải đi theo kiểu này thì ba bẩy hai mươi mốt phát vặn vẹo là ta đã cảm thấy xương sườn xương sống muốn long ra từng chiếc, nếu không thì cũng phải há mồm, trợn mắt, thở không ra hơi nữa. Nhưng đối với mấy chú thằn lằn thì khác, vì đó là nghề của mấy chú ; nên các chú ưỡn bên nọ, ẹo bên kia một cách rất mềm mại và nhanh nhẹn: nhiều khi ta khó lòng thấy rõ và đã tưởng mấy chú đi theo lối thông thường.

 

 

ẢO THUẬT

 

Vào những ngày ấm áp, thằn lằn ta hoạt động rất hăng hái. Chú săn mồi cả ở trên tường lẫn dưới đất. Nhện, sâu bọ, côn trùng, kiến... là những món nhậu ngon tuyệt cú mèo đối với chú. Mỗi khi tóm được con mồi nào, chú không cần dùng chân để ghì, chỉ một cái lưỡi phóng mạnh ra trước độ mấy xăng-ti-mét, rồi lại thụt vào. Thế là con mồi đã nằm gọn trong cái mồm khá lớn của chú rồi! Chỉ trong chốc lát, nạn nhân đã bị nghiền nát giữa hai hàm răng nhỏ li ti thường mọc ngược vào phía trong và chú chỉ việc nuốt chửng một cái là xong. Cứ thế, một, hai, ba lần... trong nháy mắt, không biết bao nhiêu con vật nhỏ bé đã lần lượt chui vào nằm gọn trong bao tử của chú.

 

Nhưng chú cũng phải coi chừng. Nếu không mắt trước mắt sau đề phòng bất trắc, có thể đến lượt chú là nạn nhân đáng thương hại: mấy anh rắn lục, chim và chuột xạ lúc nào cũng sẵn sàng ăn sống, nuốt tươi chú. Trong trường hợp nguy hiểm, chú thường vắt đuôi lên cổ chạy như ma đuổi, chứ không dám làm gì cả.

 

 

SINH SẢN

 

Tới mùa hôn nhân, thằn lằn cái cũng như thằn lằn đực đều không thích sống trong cảnh đơn độc. Bởi vậy, người ta thấy anh chị túm năm tụm ba thành từng đàn trên các bức tường đầy ánh nắng.

 

Rồi thằn lằn cái đẻ trứng vào một cái hố đào sẵn ở dưới đất, hoặc trong một hang hốc tự nhiên nào đó. Đẻ xong, cô nàng dông tuốt, không thèm ngó ngàng tới lũ con (thường từ 3 đến 9 trứng). Trong một thời gian ngắn, những trứng này phồng lớn lên để đạt tới chiều cao độ 15 mm.

 

Sau 6 tuần, thằn lằn con ở trong trứng sẽ dùng một chiếc răng mọc sẵn ở đầu mồm, đục thủng trứng mà chui ra. Sau 6, 7 ngày sống lăn lóc trên mặt đất, thằn lằn con sẽ dài ra, nhưng không quá 6 cm và trở nên nhanh nhẹn. Bấy giờ là lúc chúng có thể bắt đầu mở các cuộc săn mồi y như cha mẹ chúng.

 

Thằn lằn con tăng trưởng rất nhanh. Chỉ một năm sau, chúng đã dài 15 cm. Sau 4 hay 5 năm, chúng sẽ đạt được độ dài lớn nhất là 20 cm. Chúng làm quen với cảnh vật rất mau.

 

Có một điều ta không thể ngờ được là thằn lằn cũng rất khôn. Chúng có thể nhận được ra ai là người thường mang thức ăn đến cho chúng. Trong trường hợp này, chúng thường a la xô nhảy vào lòng bàn tay chủ để giành giật mồi. Nếu không thấy thức ăn, chúng liền ngước đầu lên nhìn chủ bằng đôi mắt long lanh rất dễ thương.

 

Nếu được nuôi nấng đầy đủ, một chú thằn lằn Vách có thể sống tới 10 năm.

 

Khi được một tuổi, chú bắt đầu thay "áo" vào mỗi mùa hè. Da chú được tạo nên bằng những chiếc vẩy cứng kết hợp thành những mảng nhỏ khác nhau. Nhưng vẩy của chú khác với vẩy cá ở chỗ vẩy cá thì chiếc nọ xếp chồng lên chiếc kia như ta lợp ngói ; đằng này vẩy của chú chỉ mọc sát bên nhau mà thôi. Khi thay "áo", từng tảng da sẽ tách ra theo những đường ngoằn ngoèo rồi rơi xuống, trong khi lớp da mới từ từ xuất hiện để thay vào.

 

 

PHÂN LOẠI

 

Dưới đây là bốn loại thằn lằn chính: (xin xem hình)

 

1 - Thằn lằn Khoan: đây là giống thằn lằn to nhất bên Âu Châu, đôi khi chiều dài đo được 60 cm ; nguyên cái đuôi cũng tới 40 cm. Giống này khá dữ và sẵn sàng tấn công bất cứ con mồi nào còn sống. 

 

2 - Thằn lằn Xanh: người ta nhận ra giống thằn lằn này rất dễ nhờ ở thân hình thon thon và màu da sáng bóng. Chiều dài dài nhất là 40 cm, riêng cái đuôi đo được 25 cm. Dưới ánh nắng thích hợp, thằn lằn Xanh trở nên nhanh nhẹn và dữ tợn. Mỗi khi đụng độ với đối phương, giống thằn lằn này thường quyết chiến đến một mất một còn mới thôi. 

 

3 - Thằn lằn nhanh nhẹn: tên này có lẽ không thích hợp, vì mang tiếng là nhanh nhẹn, nhưng chúng lại không nhanh nhẹn bằng hai giống trên. Người ta thấy giống thằn lằn này ở bên Âu Châu và hay làm tổ giữa các rễ cây.

 

4 - Thằn lằn đẻ con: tên thì gọi vậy, chứ giống thằn lằn này cũng đẻ ra trứng. Có điều khi vừa lọt lòng mẹ, trứng nở ngay ra con, đôi khi cũng phải chờ một thời gian sau mới nở. Đây là giống thằn lằn có thể sống ở độ cao rất lớn (3.000 m tại núi An-pơ). Mỗi con đo được 17 tới 18 cm.

 

 

VĂN TRUNG        

(Viết theo Tout Univers) 

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 103, ra ngày 17-8-1973)

 

Phan Thanh Giản

 

Phan Thanh Giản sinh năm 1796 tại làng Tân Thạnh, huyện Vĩnh Bình nay thuộc làng Bảo Thạnh, quận Ba Tri tỉnh Kiến Hòa.

 

Ông mồ côi mẹ từ thuở vừa 7 tuổi, lức nhỏ theo học nhà sư Nguyễn văn Noa tại chùa Phú Ngãi.

 

- Năm 1815 ông phải khổ sở một thời gian vì cụ thân sinh ông đương làm quan, bị người vu cáo đến phải tù tội.

 

- Năm 1825, ông thi đỗ cử nhân tại Gia Định.

 

- Năm 1829, dưới triều Minh Mạng được tiến chức Hình bộ Lang Trung, rồi đến Phủ Doãn Thừa Thiên.

 

- Năm 1834, được thăng Đại Lý Khanh sung Cơ Mật Đại Thần

 

- Năm 1835, được bổ làm kinh lược Trấn Tây. 

 

- Năm 1836 vì tội can vua đình ngự giá đến núi Ngũ Hành, nên bị giáng chức làm lục phẩm thuộc viên, lo việc quét dọn bàn các công đường.

 

Khi các quan xử kiện ông khoanh tay đứng hầu, các quan thấy vậy lấy làm ái ngại, nói với ông:

 

- Xin quan lớn tìm chỗ ngồi, nếu quan lớn hầu chúng tôi như thế, chúng tôi làm sao ngồi yên để làm việc!

 

Ông đáp:

 

- Xin các ông cứ chu tất công việc các ông. Riêng tôi, vua phán sao tôi nghe  vậy.

 

Hai tháng sau ông lại thăng Thị Lang Hộ bộ sung cơ mật viện Đại Thần.

 

- Năm 1840, ông làm phó chủ khảo Thừa Thiên, bị giáng một cấp vì lẽ chấm bài thi không kỹ. Sau đó lại được thăng Binh Bộ Thị Lang.

 

- Năm 1841, dưới triều Thiệu Trị ông thăng lên Tham Tri Bộ Binh sung Cơ Mật Viện. Cũng năm này, ông có lệnh làm chánh chủ khảo Hà Nội.

 

- Năm 1851, làm Tổng Đốc Gia Định.

 

- Năm 1852, ông cùng Nguyễn Tri Phương dâng sớ về triều tâu các điều lợi hai công ích, nên được vua ân thưởng tấm kim khánh có khắc bốn chữ: "Liêm, Bình, Cần, Cán".

 

- Năm 1862, ông có lệnh của triều đình Huế vào Gia Định, điều đình với Pháp.

 

- Năm 1863, được cử làm chánh sứ sang Pháp chuộc lại 3 tỉnh miền Đông, nhưng thất vọng vì sự thiếu thành thực của người {háp.

 

- Sau năm 1865 được phong chức Kinh lược Đại Thần 3 tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên).

 

Trước sự tấn công vũ bão của người Pháp, quân ta chống cự không nổi, chỉ trong 5 ngày đã mất 3 tỉnh.

 

Ông đau buồn cho vận nước, đành bưng uống chén thuốc độc tự tử, sau khi căn dặn các con, và xin người Pháp không được tàn sát dân chúng.

 

Ông tạ thế vào giờ Tý, đêm mùng năm, tháng bảy, năm Đinh Mão, tức nhằm ngày 4-8-1867, hưởng thọ 71 tuổi.

 

Đọc qua tiểu sử của ông, chúng ta thấy ông là một bậc học rộng, tài cao. Đã một lòng vì nước trải suốt 3 triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức.

 

Trong cuộc đời công danh, trên bước đường hoạn lộ, ông đã có bao lần vinh thăng, rồi cũng mấy lần giáng chức.

 

Tuy cuộc đời thăng trầm như thế nhưng vẫn không hề thay lòng đổi dạ, vẫn giữ tròn tiết tháo của kẻ sĩ và triệt để tuân theo lệnh của triều đình.

 

Trước khi chết, ông còn quay mặt về hướng Bắc, lạy tạ vua 3 lạy, rồi ngồi xếp bằng, nước mắt rưng rưng, tay nâng chén thuốc độc đưa vào miệng.

 

Trước cái chết vì nước quên mình của ông, không làm sao tránh khỏi xúc động, cho dù là người ngoại quốc chăng nữa, cũng thấy đau lòng, và không sao ngăn giòng lệ xót xa!

 

Cái chết của Phan Thanh Giản là cái chết tiêu biểu một tinh thần bất khuất cho cả dân tộc Việt Nam, cái chết oai hùng của một nhà Nho đầy tiết tháo...

 

(Theo Xuân Hàm Luông)

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 51, ra ngày 13-8-1972)

 

Mẹ Như Nước Trong Nguồn

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rồi từ đó mười mấy năm khó nhọc

Mẹ nuôi con từng buổi gió sương ngàn

Từng buổi chiều từng buổi sáng mênh mang

Từng tháng năm mẹ nuôi con ăn học

 

Mẹ thương con như tình bông lúa ngọt

Tấm lòng son đỏ thắm ngát hương quê

Những buổi mẹ đi những buổi mẹ về

Mồ hôi đổ trên ruộng đồng năm tháng

 

Mẹ ru con bằng Ca Dao ngời sáng

Dòng sữa ngọt lành thắm máu lớn khôn

Mẹ hy sinh như nước chảy từ nguồn

Tình biển mặn ngời sương mưa dãi nắng

 

Những tháng ngày trên đồng khô cháy cạn

Mẹ đan gầu múc nước tưới vườn cau

Những trái dừa xanh ngập ngụa dây trầu

Nương dâu chín nuôi tơ tằm khôn lớn 

 

Mẹ lo lắng mỗi lần con đau bệnh

Trắng đêm ngồi thao thức cạnh bờ nôi

Như thuở sinh ra dòng sữa ngọt bùi

Mẹ đau xót nhìn thân con trẻ khóc

 

Mười mấy năm mẹ nuôi con ăn học

Áo sờn vai phai màu áo nâu non

Đẫm mồ hôi đêm tối lửa tắt đèn

Chiếc nón rách tả tơi qua ngày tháng

 

Những buổi đông về gió heo may lạnh

Mẹ một mình ngồi sưởi ấm nhà tranh

Mẹ một mình ngồi khóc suốt năm canh

Mẹ một mình trong đêm tàn mòn mỏi

 

Rồi tháng giêng vào ngày mùa gặt hái

Mẹ thức khuya dậy sớm ra đồng

Mót từng đôi ba nắm lúa vàng bông

Về nuôi con tháng ngày con ăn học

 

Con lớn khôn ngời tuổi thơ ngà ngọc

Nhờ giọt sữa mẹ hiền ấp ủ thân con

Nhờ tình bao la như nước trong nguồn

Mẹ hy sinh cho đời con khôn lớn

 

                              NGUYỄN TRƯỜNG ANH

                                          (Diên Khánh)

 

(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 102, ra ngày 10-8-1973)