Nói về màu sắc rực rỡ và hình thù kỳ lạ thì không cảnh nào trên trái đất có thể bì kịp những cảnh dưới đáy bể.
Không phải ở đâu xa, chỉ cách bờ biển độ năm, ba mét, ta cũng có thể nhận thấy những kỳ quan của đại dương hiện diện rải rác dọc theo những nơi có thủy triều lên xuống. Trong một cái vũng nhỏ, sóng ập vào cuốn ra khiến hàng đàn cá con lật mình lấp lánh dưới ánh mặt trời ; những con tôm, con sò có lớp vỏ cứng trông như mảnh sành, mảnh sứ, thường đội đá chui ra nhởn nhơ trong nước, rồi bất thần biến dạng sau các khe hở của lòng đất, những sợi rong rêu mảnh dẻ trong suốt với các màu sắc vàng, xanh đỏ nằm rải đều trên cát như những tấm thảm, hoặc chảy dài trên những tảng hoa cương, tạo thành những thác rêu mỹ lệ.
Nhưng kỳ lạ hơn là những vật có hình thù tròn tròn, mềm mại nhưng những cánh hoa lúc xòe ra, lúc cụp vào trông như những lùm cây với những thân dài mảnh khảnh. Tất cả đôi khi đã hiện ra như một cây cầu vồng tuyệt đẹp!
Bây giờ chúng ta hãy lại gần, nghiêng mình xem cho rõ hơn. Ta sẽ nhận ra đây không phải là loài hoa thường thấy, mà là những con vật được cấu tạo đơn sơ không nguy hại cho loài người, nhưng lại rất tàn nhẫn đối với những chú cá nhỏ và các loài tôm tép nếu lớ quớ đụng đến chúng.
Loại "hoa động vật" này gồm nhiều chi họ. Hôm nay chúng ta chỉ đề cập tới giống "hải quì" và giống "bạch đầu ông" thông thường nhất. Nhưng nếu chúng ta muốn hiểu mạch lạc và phân biệt được từng chi nhánh trong loãi hải quì và bạch đầu ông này, chúng ta phải dùng những danh từ liên quan đến loài hoa.
Hải quì là thành phần của giống xoang tràng, thân không có xương nên mềm mại và có thể co dãn với những bộ phận khác nhau loe ra cân xứng.
Một cái lỗ độc nhất, ta gọi là cái miệng, có những vòi bám ở xung quanh như những cánh hoa bám vào đài hoa. Miệng này có thể hút nước vào, phun nước ra, có sức nuốt chửng một con mồi và là nơi bài tiết ra những cặn bã, đồng thời ăn thông với dạ dày bằng một cái gọi là cuống họng hay thưc quản. Tại dạ dày có những thớ thịt dựng đứng chia làm nhiều ngăn lởm chởm những gai nhỏ. Thân thường hình ống có khả năng co dãn nên có thể biến thành nhiều hình dạng khác nhau.
Đặc biệt là loài Pô-li-pa-ri-om có thể di chuyển, bò, leo như giống sên ; và loài A-đam-xi-a hình tròn, do đặc tính cộng sinh, chuyên sống trên các vỏ cứng của loài ẩn sò.
Loài A-đam-xi-a khác hẳn loài Pô-li-pa-ri-om ở điểm loài A-đam-xi-a ở đâu thì ở hẳn một chỗ, không di động.
Giống ẩn sò rất thích sống với loài A-đam-xi-a. Mỗi khi thay đổi chỗ ở, ẩn sò lấy những cái móc nhỏ nhẹ nhàng gỡ bạn nó ra, đặt lên chốc cái vỏ mới khác mà nó vừa chọn được. Con A-đam-xi-a cũng vậy, nó sẽ không thể nào sống được nếu vắng bóng con ẩn sò, người bạn cộng sinh của nó. Hai giống vật này thường sống gắn bó với nhau như keo sơn.
Thật vậy, nếu người ta lôi con ẩn sò ra khỏi cái vỏ cứng nó đang ở thì con A-đam-xi-a biết ngay là nó đang sống trong tình trạng cô đơn, thiếu người bạn đường nên sẽ buồn rầu gieo mình xuống vực sâu để chết lần chết mòn dưới đó!
Phần lớn giống hải quì ưa sống trên đá và trên những vỏ ngao sò để chống lại sức sóng vỗ, đồng thời để chờ đợi những sinh vật nhỏ bé léng phéng đi vào tầm với là nó "úm ba la" chụp liền.
Để bắt một con mồi và trong những trường hợp tấn công hay tự vệ, giống hải quì thường sử dụng hàng chục cái vòi được "võ trang" bằng những thứ khí giới thích hợp.
Như ta đã biết, mình chúng có nhiều ngăn nhỏ. những ngăn này chứa sẵn một số chất độc màu đen. Khi cần, chúng sẽ phun ra cho chất độc bám chặt vào con mồi hay địch thủ để cho đối phương yếu đi.
Giống hải quì sinh sản theo 2 lối trực phân và đâm chồi. Trong trường hợp thứ nhất, con vật sẽ tự tách ra làm hai phần, mỗi phần sẽ có khả năng sống riêng biệt ; trong trường hợp thứ hai, một bên của con vật sẽ mọc ra một cái chồi, rồi chờ lúc thích hợp, chồi này sẽ tách ra mà sống riêng rẽ. Lối sinh sàn này tương tự lối sinh sản ta thấy trong thế giới thực vật.
Người ta thấy giống hải quì có rất nhiều ở khắp các đại dương, nhất là tại Địa Trung Hải. Tiêu biểu nhất là loại Ác-ti-ni-a có màu đỏ tươi mà dân chài thường gọi là "cà chua biển". Ta có thể nhìn qua cái mình trong suốt của chúng mà biết được các loại rong rêu đã tỉnh bơ bò vào nằm đây trong cái lỗ rỗng ở giữa mình chúng.
Những chi họ thuộc giống hải quì và bạch đầu ông nhiều khi sống dưới đáy biển đầy cát nên không thể bám vào đâu được. Nhưng nhờ có cái miệng mở ra, ngậm vô dễ dàng nên chúng có thể phồng to để tự động nổi lên mặt biển giống như những tiềm thủy cầu tí hon.
Một vài giống hải quì chuyên sống dưới các đáy biển có độ sâu rất lớn, tiêu biểu nhất cho loại này là con Ác-ti-nốt-ti-ca có một cái mồm khác hẳn với mồm của nhũng con khác. Thay vì có hình tròn thì mồm của con Ác-ti-nốt-ti-ca lại có hình một cái rãnh xẻ con vật ra làm hai phần bằng nhau và làm cho con vật biến thành một nhuyễn thể có hai vỏ cứng che chở hai bên.
Các nhà nghiên cứu vạn vật thời xưa đã gọi giống hải quì này là "cây động vật". So với thế giới động vật trên mặt đất, chúng ta thấy thế giới thực vật ở dưới các đại dương có những hình ảnh và biến thái thật lạ lùng và kỳ diệu!
VĂN TRUNG
(sưu tầm)
(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 79, ra ngày 4-3-1973)
