Vì có những điểm liên quan mật thiết với lừa, ngựa, mặc dù sống cả trên cạn lẫn dưới nước, nhưng dáng vẻ y hệt loài lợn (heo) nên con thú rừng hiền lành, nhút nhát này được hân hạnh mang tới hai tên. Hà Mã hoặc Lợn Nước ; và cũng bởi gần giống như lợn thành thử chúng xấu cay xấu đắng, xấu đến độ thua cả tê giác nữa mới buồn chứ.
Da dẻ nhẵn thín mang mầu nâu xám, hà mã cao khoảng thước bẩy, thước tám, dài quãng bốn thước với "vòng bụng" hơn ba thước xệ xuống gần sát đất, nặng cỡ ba, bốn tấn, chân tròn lại to gồm những móng tầy như voi nhưng ngắn hơn, nghĩa là chưa bằng một phần ba chiều cao nên lùn tịt, trông chẳng khác gì thân cây biết di động đó đây mỗi khi chúng lùi lũi xuất hiện bên dòng suối, hồ, ao, đầm lầy. Hình thù đã thô kệch, hà mã còn khó thương ở chiếc đầu vừa to vừa dầy cộm còn gãy gập kiểu lười cày kèm theo cặp mắt bé tí teo trong hốc xương lồi lên thô lố gần đôi tai nhỏ dựng đứng hình phễu ; nhất là hai lỗ mũi tựa mũi trâu nhưng hẹp hơn, ngay tại phần chót mõm nở lớn rồi gồ cao chẳng khác gì vành thúy. Đã vậy, hai má hà mã bạnh ra che kín cả cổ lẫn ngực. Đầu và thân đồ sộ quá cỡ như thế, riêng chiếc đuôi của chúng chỉ có một khúc, cụt lủn trang điểm bởi chùm lông ngắn trông vô duyên tệ. Hà mã quả đúng là con vật "trời bắt xấu" phải không bạn?
Thường sống thành từng bầy do một con già làm thủ lãnh, nhiệm vụ hướng dẫn cùng cai quản vào khoảng hai tới bốn chục đàn em, hà mã suốt ngày ở dưới nước. Chúng bơi rất giỏi và lặn tài tình chẳng kém. Nhiều khi chúng "ngao du" dưới lòng sông hàng nửa giờ, nhờ tai và mũi được những cơ quan riêng tự động bít kín sau đó mới ngoi lên để thở rồi phun nước tùm lum.
Giống hệt cá sấu, bình thường hà mã dầm mình cho ngập tới cổ ; trừ chiếc đầu nhô khỏi mặt nước tìm kiếm các loại thủy thảo như bèo, rong v.v... là thức ăn chính yếu. Vì quá đông đảo, nhiều khi chúng phải bơi xa tới chín mười dặm khỏi vùng cư trú mới đủ no. Quanh quẩn trọn ngày giữa các ao hồ, đầm lầy chán chê mãi cho đến chiều tối hà mã mới lục tục kéo nhau lên bờ nghỉ ngơi, hoặc ăn cỏ và các thứ cây mềm dọc đường trở về chốn cũ. Nhiều người nghĩ rằng vốn dĩ mập mạp chúng không chịu nổi ánh nắng gay gắt, khó chịu ban ngày nên cứ phải "tắm táp" luôn luôn cho khỏi oi bức, tới khi khí lạnh hoàng hôn phủ xuống vạn vật thì thôi, không hiểu có đúng như vậy không?
Điểm đặc biệt khó thấy nơi những con vật bốn chân chuyên ăn cỏ là hà mã cái có thể sinh con trong lúc đang lặn sâu dưới nước, cũng như vừa bơi vừa cho con bú. Ra khỏi lòng mẹ, hà mã con nặng non một tấn và bơi được ngay, rồi sau đó mới biết đi.
Thợ săn hoặc thổ dân nơi chúng sinh sống là kẻ thù duy nhất đối với hà mã. Mỗi khi gặp họ, chúng đều lẩn trốn để khỏi bị sát hại. Chỉ những lúc nguy biến, lo sợ, tức giận hay đau đớn, toàn thân hà mã mới tiết ra một loại mồ hôi đỏ như máu nhưng không phải là máu. Thấy vậy, đối thủ của chúng phải cẩn thận, không thì mất mạng như chơi. Dù hiền lành, nhút nhát thật đấy, nhưng khi bị vây khốn hà mã tỏ ra hung dữ vô cùng, chúng há hốc mồm đỏ chót, chìa sáu răng nanh nhọn hoắt, cùng hai chiếc ngà mọc dài theo hàm cứng bên dưới ra đe dọa. Nếu cùng quá, hà mã liều chết mở đường chạy trốn bằng cách phóng lên bờ nhằm vào một đối thủ để tấn công. Nhà thám hiểm Samuel Baker từng chứng kiến cảnh đoàn người ù té bỏ chạy trối chết vì bị hà mã rượt theo sát nút, vì có biết đâu con vật thân hình đồ sộ như hà mã lại dư khả năng chạy nhanh với tốc độ ba chục dặm một giờ. Chắc chắn bất cứ kẻ nào lờ đờ, chậm chạp sẽ không thoát khỏi bị hà mã cắn chết nếu chẳng may gặp chúng bất ngờ. Bởi vậy, để tránh nguy hiểm thợ săn thường giăng bẫy nếu muốn bắt sống để bán cho các vườn bách thú. Với thổ dân Phi Châu và Ấn Độ họ dùng cung, tên, lao, giáo tẩm thuốc độc bắn hà mã từ xa chứ ít dám lại gần.
Hà mã bị giết hại chỉ vì bộ da rất dầy - dầy gần một phân - dùng để bao bọc mộc, khiên, còn thịt dành làm thức ăn, riêng cặp ngà quý hơn cả ngà voi, được chế biến thành đồ trang sức.
Hiện nay loài này cũng được bảo vệ rất gắt.
ĐẶNG HOÀNG
(Trích tuần báo Thiếu Nhi số 73, ra ngày 14-1-1973)
.jpg)
