Có thể nói tới chín phần mười sinh vật đều thuộc loại côn trùng nhưng trong thế giới nhỏ bé của chúng, với biết bao màu sắc cùng âm thanh dị biệt, chỉ có tiếng "gáy" êm đềm gần như triền miên bất tận giữa đêm khuya thường làm say mê mọi giới từ trẻ em cho tới người lớn: đó là con dế.
Dế cùng họ với cào cào, châu chấu, bọ ngựa... nhưng đầu to, cánh cứng và xếp chồng lên nhau. Chúng sống rải rác khắp nơi, từ những vùng đất bỏ hoang, yên tĩnh như đầm lầy, đồng cỏ, các điểm tối âm u tới góc vườn, khe củi, đống rơm, và nhất là ẩn núp dưới các mảnh ván, tảng đá, bao cát, cùng những vật rỗng như lỗ hổng trong hòn gạch, ống bơ... Nhưng nơi thích hợp với chúng hơn chính là các bụi cỏ ngoài vườn.
Người ta phân ra một ngàn rưỡi loại dế to nhỏ khác nhau tùy theo màu sắc và hình thể: dế cơm, dế lửa, dế chó, dế than, dế chũi, dế mèn, dế đất v.v... Con bé hơn cả vào khoảng một phân, lớn nhất chừng sáu, bẩy phân.
Ở Việt Nam, trẻ em bắt đầu chơi dế từ lúc khởi sự mùa mưa. Ngay khi có gió mùa, những người chuyên bắt dế gồm cả đàn ông, đàn bà và trẻ em sục sạo vào những vùng đất cỏ mọc rậm rạp để chộp dế đoạn bỏ vào thùng sắt tây, rọ hay chuồng bằng gỗ có lưới vây kín đem về bán cho khách hàng. Cũng có khi họ nuôi dế bằng cách trải rơm ra góc sân, góc vườn rồi chờ một thời gian nào đó là lật lên bắt dế, vì chúng thích trú ngụ nơi này.
Điều nên biết là muốn bán được giá, dế phải là những con biết "gáy" và nhất là biết "đá". Trẻ em thường cố dành tiền để mua những con dế này về nuôi trong những hộp, lồng vì say mê "tài nghệ sĩ và vẻ anh hùng" của dế. Các em bỏ đất, cát vào cho dế chui rúc, đồng thời kiếm ít cỏ rắc lên trên, hay rau riếp cắt vụn trộn lẫn cơm hoặc gạo cho dế ăn. Có người cầu kỳ hơn vẩy lên cỏ vài giọt mật để dế giữ được hùng khí khi giao đấu.
Vì dế vô hại nên trẻ em rất khoái chơi dế, bởi vậy nhiều khi người lớn đi đâu về lại mua làm quà cho con mấy chú dế "để chúng khỏi đi coi của những người khác rồi cãi nhau mệt lắm".
Điểm đặc biệt là chỉ có dế đực mới "gáy" mà thôi. Dế cái, dế con chưa có cánh không thể nào gáy được. Tại sao vậy?
Người ta quen gọi là dế gáy, chứ thực tình, những âm thanh nghe thấy không phải ở mồm dế phát ra đâu. Chính những hàng răng cưa nhỏ xíu từ năm chục tới hai trăm năm mươi sáu cái ở phía dưới cạnh cánh trước mới quan trọng. Tùy vào sự rung mạnh hay yếu của cánh, chúng ta có tiếng trầm, bổng. Trung bình, cánh của dế đực có thể rung theo chu kỳ từ một ngàn rưỡi tới một vạn lần trong một phút. Nhờ sự rung chuyển này tạo ra những chấn động đập mạnh vào không khí và lớp cánh mỏng qua hàng răng cưa nói trên gây nên những tiếng kêu đặc biệt. Cơ quan này được tạo hóa dành cho dế đực mà thôi, vì mỗi khi nó gáy chính là lúc nó mời gọi dế cái đấy, nhưng gọi mãi chẳng thấy gì thành thử nó cứ kêu thâu đêm tới sáng.
Làm thấy nào phân biệt dế cái và dế đực?
Dế đực thường to con, trên đầu chỗ gần cánh có khoanh vàng và nhất là cánh của nó thường lăn quăn chứ không thẳng mướt như dế cái. Ngoài ra dế đực có hai đuôi nhỏ mọc hai bên trong khi dế cái có ba đuôi.
Theo lời các bậc lão thành thì con dế chính là "hàn thử biểu sống" rất chính xác. Nếu tiếng kêu của nó trong sáng thì khí hậu ấm áp dễ chịu, ngược lại khi trầm đục thì trời sẽ oi ả. Ở Hoa Kỳ, người ta cũng dựa vào dế để ước đoán thời tiết.
Ngoài những lúc nghe dế "gáy", trẻ em còn cho chúng đấu nhau.
Hai con dế đực (cố nhiên) được đưa ra giữa khoảng trống hạn chế. Chúng bị chọc tức để đánh nhau.
Thoạt đầu, các em cầm râu chúng quay quay vài vòng cho chúng choáng váng xong bỏ xuống. Đang lúc ngất mà lại gặp địch thủ thế là chúng xáp vào nhau đá túi bụi. Nếu bất phân thắng bại, nghĩa là cả hai cùng bỏ cuộc thì mấy "ông chủ tí hon" sẽ dùng một sợi tóc hay cọng rơm ngoáy vào chân hay mình con vật khiến chúng ngứa ngày, hăng tiết vịt, nhẩy xổ vào con kia cắn loạn xạ. Trong cuộc chiến, chúng thường dùng càng đầy gai sắc để đá những cú vũ bão. Chúng say mê (ngay cả người chứng kiến cũng say mê nốt) choảng nhau như vậy mãi cho tới khi một con bỏ chạy hay bị chết mới thôi.
Đá dế cũng là một trong những thú giải trí của người Á Đông từ xa xưa. Trong những cuộc đấu như vậy, nhiều người cá những số tiền rất lớn căn cứ vào thái độ hung hăng và khả năng đá của dế, vì có con nhẩy lên thật cao, đồng thời đá cho địch thủ những đòn chí mạng trong một khoảng cách vừa tầm.
Ở nhà quê, người ta hay bắt dế, cào cào, châu chấu để chiên lên ăn. Điều đó chẳng có gì là lạ, vì tại Hoa Kỳ, các bạn có thể mua một hộp xúc cù là bao bọc bên trong một con ong hay kiến làm tại Thụy Sĩ, kẹo cào cào của Nhật Bản, hoặc kẹo sâu chiên nhập cảng từ Mễ Tây Cơ.
Trở lại chuyện dế, mùa dế ở Việt Nam kéo dài trong ba tháng: tháng Năm, tháng Sáu và tháng Bẩy nhưng cũng tùy theo mưa sớm hay trễ.
Trong những ngày trước mùa mưa, dế cái rất bận rộn đẻ trứng. Những trứng này trải qua mấy tháng trời sẽ trở thành ấu trùng rồi biến ra kén (tức là sắp thành dế con). Tùy theo loại dế, những kén sẽ nở sớm muộn rồi trưởng thành để tiếp tục "gáy", sinh sản và chết.
ĐẶNG HOÀNG
(Sưu tầm)
.jpg)
