Tại sao đối với ta bản nhạc này hay, bản khác lại dở. Ma lực nào khiến khúc nhạc hay làm ta say mê khi nghe, trong lúc khúc nhạc nọ làm ta mau chán thêm. Tại sao nhạc của một nhạc sĩ trứ danh, từ hàng thế kỷ trước, luôn luôn vang lên một âm điệu mới lạ bên tai ta, trong khi nhạc của một nhạc sĩ tầm thường, ngay trong thời đại chúng ta dường như hoàn toàn vô vị, cũ kỹ như được xào đi xào lại, dù ta mới nghe lần đầu.
Ta nên tin chắc rằng câu hỏi trên có sẵn lời đáp hiển nhiên và giản dị: "Nhạc nào tôi thích là nó hay, tôi không thích thì nó vô giá trị". Nhưng không phải vậy. Nhận định bằng một tiêu chuẩn non nớt, kém suy luận đó quả dễ lắm. Thật vậy, ta nên nhớ thời đại nào, các nhạc sĩ xuất chúng thường bị kẻ đồng thời quên lãng vì tác phẩm của họ không ai thích. Vậy phải cần một yếu tố khác để ta hiểu thế nào là một bản nhạc hay và tại sao. Muốn thưởng thức nhạc đúng cách, điều kiện trước tiên là tập trung hết tâm trí vào đấy. Ta hãy tập xét đoán ngõ hầu hiểu rõ thêm.
Biết nghe
Ngôn ngữ của loài người gồm nguyên âm và phụ âm. Ngôn ngữ của âm nhạc được tạo ra từ âm thanh và tiết điệu. Tiếng ngân chạm vào thính giác một cách dễ chịu ít hay nhiều, nên tai là một yếu tố quan trọng để đo lường giá trị. Tai là cửa ngõ để âm nhạc đến bên ta. Ai có "tai biết nghe âm nhạc" là được bẩm phú rất quí. Kẻ ít được ân huệ về phương diện đó sẽ gặp khó khăn lúc ban đầu nhưng như thế không có nghĩa họ bị cấm chỉ hưởng cái thú của âm nhạc. Chỉ cần chút thiện ý mà thôi vì tai có thể luyện tập được. Trước hết ta kiên nhẫn và chăm chú nghe thật nhiều nhạc. Phương pháp hay nhất là nghe nhiều lần một bản vừa tìm cách nắm giữ trong trí các nốt nhạc của giai điệu chính. Tiếng hát trở nên tối cần lúc này. Quả vậy, một điệu nhạc với lời lẽ nghĩa lý rõ rệt, sẽ dễ nhận ra hơn, như một bài hát hoặc điệu ca trên sân khấu.
Và từ thanh nhạc ta chuyển sang phần khí nhạc bằng cách chọn những tác giả có nhạc pháp dễ hiểu như Haydn, Bach, Mozart, Schubert rồi từ từ đến Beethoven, Chopin, Schumann, Brahms. Hãy chú ý lắng nghe, cố tìm xem nơi nào nhạc chỉ được lập lại, thấu đáo các âm điệu khác nhau, phân biệt âm sắc của những nhạc khí: đó là cách tập luyện hữu hiệu nhất nếu ta muốn tạo cho tai ta biết nghe âm nhạc.
Biết các thể nhạc
Tai đón nhận âm thanh (âm điệu và hòa điệu) âm tiết âm sắc, kế đó ta chuẩn bị phần kỹ thuật để nhận thức được những gì ta nghe ; chính cuộc dự bị đó cho ta đủ tư cách phân tích những cái đã nghe, vì chúng ta ai ai cũng có óc phê phán. Ý nghĩ nảy nở trong đầu óc một người soạn nhạc sẽ không nghĩa lý gì đối với ông nếu nó không được đem ra thực hành một cách cụ thể, nếu nó không mang một thể thức rõ rệt. Âm nhạc thành hình từ một kỹ thuật, tùy theo cái hay hoặc dở của nó mà kỹ thuật đó đưa ra kết quả tương xứng.
Làm sao thu thập một số kiến thức tối thiểu cần thiết để phân tích được một kỹ thuật và biết kỹ thuật đó giá trị hay không? Ta không cần phải tốt nghiệp từ trường Quốc gia âm nhạc, ta sẽ tiến bộ trông thấy nếu nhất thiết tuân theo một vài qui tắc. Trước tiên ta phải biết nhận ra những thể nhạc, đó là những chiếc khuôn chính yếu của các tác phẩm nghệ thuật.
Một khi bản lược đồ các thể nhạc được vạch rõ như cầm khúc (sonate), thể nhạc phách (menuet), một thể nhạc vui (rondean), ta có thể nghe nhạc và theo dõi chăm chỉ. Nếu sau đó ta chọn nghe những thể nhạc đó sáng tác bởi nhiều nhạc sĩ khác nhau ta sẽ nhận thấy mỗi cá nhân có một cách hoàn toàn khác biệt để soạn bản nhạc.
Một lần nữa tốt hơn hết ta lại chọn những tác phẩm của các nhạc sĩ cổ điển (Mozart, Haydn, Bach), rồi tiến đến các nhạc sĩ lãng mạn nhưng có ý vị nhất (Beethoven, Brahms, Chopin) và từ từ đến các nhạc sĩ hiện đại (Debussy, Ravel, Stravinsky).
Sự học hỏi các thể nhạc đưa ta đến chỗ hiểu nhạc pháp. Mỗi thời đại có một phương pháp, liên quan tới sở thích và thời trang, với sự biến đổi và cải tiến không ngừng về kỹ thuật hòa âm và nhạc cụ.
Ta lấy ví dụ: nhạc pháp của một tác giả thế kỷ thứ XVIII êm đềm, có vẻ tao nhã khiêm tốn nhưng cũng hơi cầu kỳ nữa, như Mozart hay Haydn, trái lại nhạc pháp các tác giả thế kỷ XX, như với Stravinsky hay Bartok, nghe rắc rối hơn nhiều, lời nhạc sắc bén hơn nhiều.
Sự khác biệt đó phần nhiều xuất phát từ cá tính của người soạn nhạc nhưng cũng do vô số phương tiện kỹ thuật mà họ sử dụng. Hiểu biết tận tường cảnh vực và đặc tính của thời đại, tiểu sử và nhạc pháp của tác giả, biết cả cách cấu tạo bản nhạc ta nghe (cầm khúc hay sonate) hòa tấu khúc (symphonye), tẩu khúc (fugue) sẽ giúp ta rất nhiều trong việc định giá trị bản nhạc.
Nghe một cầm khúc (sonate) tức là theo dõi một hay nhiều luận đề chính thức, và sự tiến triển của luận đề trong một thời gian cấu tạo nhạc. Thưởng thức một hòa tấu khúc (symphonie) là theo dõi phần tiến triển và kết luận qua bốn biến điệu từ khúc nhạc cấp điệu mở đầu (allégro initial) đến chung khúc (allégro final). Ta phải tuyệt đối chú ý để nhận xét cố theo dõi tư tưởng của tác giả qua từng chi tiết nhỏ của bản nhạc.
Cho tâm hồn tham dự
Một thính quan tốt, một cuộc chuẩn bị về kỹ thuật sẽ chẳng thấm vào đâu nếu điều kiện thứ ba, chẳng kém phần quan trọng, không được trọn vẹn. Ta thưởng thức nhạc không riêng gì cho vui tai hoặc tìm hiểu một cách tẻ nhạt, nhưng đúng hơn để đáp lại lời đòi hỏi trong lòng, thỏa mãn nhu cầu của tâm hồn. Có lúc ta không thể không vặn lên một đĩa nhạc, đó là những giây phút sung sướng nhất mà ta đang tiến gần đến các huyền bí của âm nhạc. Có sự khác biệt giữa sản phẩm của kỹ thuật và nghệ thuật. Kỹ thuật có thể nhắc đi nhắc lại mãi với một lô bản tương tợ và đồng giá trị như nhau. Còn nghệ thuật không bao giờ lập lại vì các đặc biệt của nó. Tại sao?
Vì trước hết một kiệt tác là sản phẩm của khối óc. Nó đòi hỏi những năng lực cao quí nhất của con người để diễn tả tình cảm và khát vọng thầm kín của họ. Vì thế người xưa khoác lên cho âm nhạc một nguồn gốc thần thánh.
Câu chuyện thần thoại của Orphée đã giải thoát cho Euridice khỏi tay thần chết bằng giọng ca êm ái, biểu hiệu rõ quan niệm thần bí về âm nhạc. Cái mà người ta gọi là "nguồn cảm hứng" không gì khác sự tham gia của nhân trí vào công việc soạn nhạc trên mảnh giấy trắng bằng kỹ thuật và vật chất. Đó là luồng hơi mang sức sống đến cho bức tượng đất sét, tuy có một hình thù nhưng chưa có sinh khí. Saint Saens có viết: "Trong nghệ thuật âm thanh, phải có một cái gì xuyên được qua tai và qua cả lý trí để vượt cao hơn nữa. Nhạc mà thiếu điều đó không phải là nhạc nữa".
Như thế, hiểu nhạc không phải chỉ lãnh hội được các âm thanh mà thôi, mà phải nhận thấy được thông điệp cao cả của nó. Nghe nhạc thường xuyên với tất cả lòng thiết tha, đó là con đường phải theo để làm giàu tâm hồn và để tâm hồn tham dự được vào vẻ đẹp tích lũy trong mỗi đoạn nhạc hay.
LÝ THU THỦY
phỏng dịch Tout l' Univers
số 215 năm 1965
(Trích từ bán nguyệt san Tuổi Hoa số 127, ra ngày 15-4-1970)
Không có nhận xét nào:
Không cho phép có nhận xét mới.